Với đất mới nhận đầy cỏ tranh và cây bụi, cách hiệu quả thường là kết hợp: máy cắt cỏ cầm tay hoặc phát tay để hạ phần trên mặt đất, rồi cày xới nhiều lượt cách nhau vài tuần để kéo thân ngầm của cỏ tranh lên phơi, cuối cùng che phủ hoặc trồng cây phủ đất để cỏ không quay lại. Chỉ cắt ngọn thì cỏ tranh mọc lại rất nhanh vì phần sống của nó nằm dưới đất.
Bài này giúp bạn chọn cách phát dọn theo loại thực bì, diện tích và địa hình, biết làm gì với đống cây cỏ sau khi phát, và những điểm an toàn khi dùng máy cắt. Phần chọn thuốc trừ cỏ nằm ngoài phạm vi bài; nếu cân nhắc dùng, hãy đọc nhãn và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương.
Vì sao cỏ tranh khó diệt hơn các loại cỏ khác
Cỏ tranh lan chủ yếu bằng thân ngầm, những đoạn thân trắng, cứng, có đốt, bò ngang dưới mặt đất. Mỗi đốt có thể nảy thành cây mới. Khi bạn phát sát gốc, phần thân ngầm vẫn nguyên và cây mọc lại sau vài trận mưa, có khi dày hơn trước vì đất đã thoáng. Đây là lý do nhiều người phát đi phát lại một thửa đất cả năm mà vẫn thấy tranh xanh.
Muốn giảm cỏ tranh thật sự, phải làm yếu thân ngầm: cày xới để kéo thân lên mặt đất cho nắng làm khô, lặp lại khi chồi mới vừa nhú để cây tiêu hao dự trữ, và cuối cùng che kín mặt đất để chồi non không có ánh sáng. Cỏ tranh ưa nắng, chịu bóng kém, nên trồng cây phủ đất, cây che bóng là cách giữ thành quả lâu dài. Cây bụi thì khác: phần nguy hiểm là gốc và rễ cái, xử lý theo cách nhổ gốc hay để gốc mục sẽ nói ở bài riêng về gốc cây.
Hiểu điều này giúp bạn đọc đúng tình trạng thửa đất ngay từ lần khảo sát. Đào thử vài hố nhỏ bằng xẻng ở chỗ tranh dày: nếu lớp đất mặt chằng chịt thân trắng thì đó là thửa cần nhiều lượt xới và cần che phủ kỹ; nếu chỉ lác đác thì phát thấp rồi trồng cây che bóng sớm là đủ. Thửa đất có cả tranh lẫn cây bụi lâu năm thường cho thấy đất đã bỏ rất lâu và chưa bị cày phá, tức là lớp đất mặt có khi còn tốt hơn bạn nghĩ, đáng giữ.
So sánh các cách phát dọn
Không có cách nào hợp cho mọi thửa. Bảng dưới so các cách thường gặp theo loại việc chúng làm tốt và chỗ chúng không hợp.
| Cách làm | Hợp với | Không hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Phát tay bằng dao, rựa | Thửa nhỏ, đất dốc, chỗ quanh cây cần giữ | Diện tích lớn, tranh dày kín | Tốn công, an toàn cao nếu đi đúng hàng |
| Máy cắt cỏ cầm tay | Cỏ cao, cây bụi thân nhỏ, bờ mương, đất có vật cản | Cây thân gỗ lớn | Văng đá, cần kính và giày bảo hộ |
| Máy kéo gắn dàn cắt hoặc băm | Đất bằng, ít đá, diện tích lớn | Đất dốc, nhiều gốc, nhiều hố | Cần khảo sát vật cản trước |
| Cày xới nhiều lượt | Diệt thân ngầm cỏ tranh trên đất đã sạch bụi | Đất dốc dễ xói, mùa mưa lớn | Lặp lại theo chu kỳ chồi mọc |
| Che phủ bằng thực bì, rơm, bạt | Giữ đất sau khi phát, chặn chồi mới | Diện tích quá lớn so với vật liệu | Bạt phải gỡ và thu gom sau đó |
Trên thực tế, một thửa đất thường dùng ba, bốn cách cùng lúc: phát tay quanh hàng cây giữ lại và bờ ranh, máy cắt cầm tay cho phần cỏ cao, máy kéo cho phần đất bằng rộng, rồi che phủ những chỗ chưa trồng ngay.
Trình tự phát dọn một thửa đất cỏ tranh xen cây bụi
Thứ tự dưới đây giúp hạn chế phải làm lại và giữ được lớp đất mặt.
- Đi một vòng cắm cọc, buộc dây màu cho cây cần giữ, miệng giếng, hố, tảng đá, cọc mốc, để người và máy đều nhìn thấy.
- Phát tay một vành quanh những thứ đã đánh dấu và dọc bờ ranh, tạo lối đi an toàn cho máy.
- Hạ cỏ cao và cây bụi thân nhỏ bằng máy cắt cầm tay hoặc dàn cắt, đi theo hàng, gom thực bì thành luống chạy ngang dốc.
- Với cây bụi thân gỗ, chặt phần thân, để gốc lại đánh dấu cho giai đoạn xử lý gốc.
- Khi mặt đất đã lộ, cày hoặc xới lượt đầu để kéo thân ngầm cỏ tranh lên, để nắng vài tuần.
- Khi chồi tranh mới nhú lại, xới lượt thứ hai; lặp lại tuỳ mức độ, thường cần nhiều hơn một lượt.
- Che phủ phần đất chưa dùng ngay bằng thực bì đã băm, rơm, hoặc gieo cây phủ đất.
Ở đất dốc, bỏ bước cày xới toàn diện; chỉ xới theo băng ngang dốc ở chỗ định trồng, phần còn lại để cỏ đã phát nằm phủ đất cho khỏi xói.
Làm gì với đống cây cỏ sau khi phát
Băm nhỏ và trả lại đất. Cỏ và cành nhỏ băm ra rải lại là lớp che phủ giữ ẩm, chống xói, rồi mục dần thành chất hữu cơ. Đây là cách ít tốn và ít rủi ro nhất.
Xếp luống ngang dốc. Ở đất dốc, xếp thực bì thành luống chạy theo đường đồng mức giúp giữ đất và nước mưa, đồng thời đánh dấu các băng trồng sau này.
Ủ thành đống phân hữu cơ. Cỏ tươi gom một chỗ ủ với phân chuồng là nguồn hữu cơ cho vườn. Chú ý thân ngầm cỏ tranh trong đống ủ có thể sống lại nếu đống không đủ nóng, nên phơi khô thân ngầm trước.
Cành gỗ lớn có thể tận dụng. Làm cọc, làm củi, làm hàng rào tạm. Gỗ từ cây là rừng thì chịu quy định riêng về khai thác và vận chuyển, cần hỏi kiểm lâm.
Hạn chế đốt. Đốt nhanh nhưng mất lớp hữu cơ, dễ cháy lan và có thể vi phạm quy định phòng cháy nơi giáp rừng. Nếu buộc phải đốt, đọc kỹ bài riêng về đốt thực bì trước.
An toàn khi dùng máy cắt cỏ cầm tay và máy kéo
Phần lớn tai nạn khi phát dọn đến từ đá văng, lưỡi cắt bật ngược và người đứng quá gần. Những thói quen dưới đây giảm phần lớn rủi ro:
- Kính hoặc mặt nạ che mặt, nút tai, găng tay, giày cao cổ, quần dài dày; không mặc đồ rộng thùng thình dễ vướng.
- Giữ khoảng cách an toàn với người khác khi máy chạy; người phụ đi phía sau, không đi song song phía trước.
- Không dùng lưỡi cưa răng lớn để cắt sát đất có đá; dùng lưỡi hoặc dây cắt hợp với loại cỏ.
- Tắt máy khi gỡ cỏ quấn trục, khi đổ xăng, khi nghỉ; để máy nguội trước khi đổ xăng, tránh xa thực bì khô.
- Với máy kéo trên đất dốc, chạy dọc theo hướng dốc an toàn mà người lái quen, không chạy ngang sườn dốc gắt.
- Nghỉ giữa giờ nắng gắt, uống đủ nước; say nắng khi phát dọn mùa khô là chuyện gặp nhiều.
- Mang theo hộp sơ cứu và biết đường gần nhất tới trạm y tế; rắn cắn, ong đốt thì đưa đi viện, không tự chữa.
Người thuê nhân công phát dọn nên cấp đồ bảo hộ, không mặc định người làm tự lo, vì một tai nạn ở thửa đất của bạn cũng là chuyện của bạn.
Phát dọn quanh cây cần giữ và dọc bờ ranh
Những chỗ dễ hỏng nhất khi phát dọn là quanh gốc cây định giữ lại và dọc bờ ranh với hàng xóm. Máy cắt cầm tay quét sát gốc dễ làm tróc vỏ, mà cây bị tróc một vòng vỏ quanh thân thì có thể chết dần sau vài tháng dù lúc đó trông vẫn xanh. Quanh mỗi cây giữ, nên phát tay một vòng rộng chừng tán cây, để lại lớp cỏ thấp sát gốc thay vì cạo trắng, và không cho máy kéo chạy trong vùng rễ vì bánh xe nén chặt đất làm rễ ngạt.
Dọc bờ ranh, phát dọn là lúc dễ va chạm nhất. Cỏ của bạn mọc sang bên kia, bụi tre của họ lấn sang bên này, cây trên bờ không rõ của ai. Cách êm nhất là báo trước với hàng xóm ngày phát dọn, mời họ ra cùng xem bờ, chỉ phát phần chắc chắn thuộc thửa mình, và để nguyên những cây trên bờ chung cho tới khi hai bên thống nhất. Chỗ nào ranh còn mập mờ thì ghi lại, đừng dùng máy giải quyết. Một bờ ranh được phát gọn, có lối đi dọc theo, cũng là hàng rào phòng cháy tự nhiên cho cả hai bên trong mùa khô.
Ước lượng công phát dọn theo loại thực bì
Nhân công và giờ máy phụ thuộc rất nhiều vào độ rậm và địa hình, nên không có định mức chung đúng cho mọi nơi. Bảng dưới là ví dụ giả định để bạn thấy cách so, không dùng làm số liệu báo giá.
| Loại thực bì (ví dụ giả định) | Cách chính | Mức công tương đối | Điều làm tăng công |
|---|---|---|---|
| Cỏ tranh thấp, đất bằng | Máy kéo cắt rồi xới | Thấp | Đá ngầm, hố cũ |
| Cỏ tranh cao xen cây bụi nhỏ | Máy cắt cầm tay rồi xới | Trung bình | Dây leo quấn, đất dốc |
| Cây bụi thân gỗ dày | Phát tay, chặt thân, để gốc | Cao | Gai, tre gai, gỗ cứng |
| Vườn cũ bỏ lâu, cây lớn xen | Chặt chọn lọc, giữ cây tốt | Cao | Phải giữ nhiều cây, cẩn thận rễ |
Cách ước lượng thực tế nhất là cho làm thử một khoảnh nhỏ, đo diện tích và ghi giờ công, rồi nhân lên cho phần đất cùng loại. Làm thử nửa ngày còn cho bạn biết đội thợ có làm đúng như dặn không, trước khi giao cả thửa. Khi so báo giá của nhiều đội, hỏi rõ họ có gom thực bì, có chừa cây giữ, có dọn sạch vành quanh bờ ranh hay không, vì hai báo giá chênh nhau thường là do một bên bỏ bớt những việc đó.
Giữ đất sạch cỏ sau khi phát dọn
Đất vừa phát dọn là đất mời cỏ quay lại. Nếu chưa trồng ngay, hãy quyết định trước cách giữ đất trong vài tháng chờ: phủ thực bì dày ở khu sắp trồng, gieo cây họ đậu phủ đất ở khu chưa dùng, giữ một vành cỏ thấp dọc bờ mương để chống sạt. Cây phủ đất vừa che nắng làm yếu cỏ tranh, vừa giữ đất qua mùa mưa, và có thể cày vùi khi tới lúc trồng chính.
Một điểm hay bị bỏ qua là đường đi lại. Lối máy và lối người qua lại nhiều sẽ nén đất, cỏ ở đó thưa nhưng đất chặt. Nên định sẵn đường nội bộ ngay từ lúc phát dọn và cho mọi xe chạy trên đường đó, thay vì để mỗi người tự chọn lối. Chọn cây phủ đất cụ thể và thời vụ gieo là chuyện kỹ thuật canh tác, hỏi thêm người làm nông quanh vùng để chọn loài hợp khí hậu.
Câu hỏi thường gặp
Phát cỏ tranh bao lâu thì nó mọc lại?
Nếu chỉ cắt ngọn, chồi mới có thể nhú lại sau vài tuần, nhanh hơn khi gặp mưa. Muốn nó yếu đi phải làm thân ngầm cạn dự trữ bằng xới nhiều lượt và che phủ, không chỉ cắt.
Có nên dùng thuốc trừ cỏ để dọn đất mới không?
Nhiều người dùng, nhưng đây là quyết định kỹ thuật có rủi ro cho nguồn nước, vật nuôi và cây trồng sau đó. Nếu cân nhắc, hãy đọc nhãn, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và tuyệt đối tránh khu giếng, ao, mương chung.
Máy cắt cỏ cầm tay hay thuê máy kéo, cái nào lợi hơn?
Máy cầm tay linh hoạt ở đất dốc, đất nhiều vật cản và quanh cây giữ lại. Máy kéo nhanh ở đất bằng rộng, ít đá. Phần lớn thửa đất cần cả hai, chia theo khu thay vì chọn một.
Đất dốc có nên cày xới để diệt cỏ tranh không?
Không nên cày toàn diện vì mất lớp đất mặt ngay mùa mưa đầu. Chỉ xới theo băng ngang dốc ở chỗ định trồng, phần còn lại phát thấp và để thực bì phủ, kết hợp trồng cây che bóng để cỏ yếu dần.
Thực bì sau khi phát có làm ổ rắn, chuột không?
Đống thực bì dày, để lâu sát nơi người ở hay kho thức ăn có thể thành chỗ trú. Rải mỏng hoặc xếp luống xa khu chuồng, kho, lối đi, và kiểm tra trước khi thò tay vào đống cũ.
Mất bao nhiêu lượt xới thì hết cỏ tranh?
Không có con số cố định vì phụ thuộc độ dày thân ngầm, thời tiết và loại đất. Thường cần hơn một lượt, cách nhau đúng lúc chồi mới nhú; sau đó phải che phủ hoặc trồng thì kết quả mới giữ được.