Trên đất dốc, mặt bằng trại không làm bằng cách ủi phẳng cả quả đồi mà bằng cách giật cấp: cắt sườn dốc thành những bậc nền phẳng nối nhau, mỗi bậc cho một công trình hoặc một băng trồng, giữa các bậc là mái đất được giữ bằng cỏ, cây và rãnh thoát nước. Nền công trình đặt trên phần đất đào vào sườn đồi, không đặt trên phần đất đắp ra mép dốc; đường cho xe chạy chéo theo đường đồng mức, không chạy thẳng lên dốc.
Bài này viết cho người có thửa đất đồi, đất sườn núi ở trung du, Tây Nguyên, miền núi phía Bắc, muốn biết chia bậc thế nào cho cả trại: chỗ đặt chuồng, kho, đường, bể nước, và các băng trồng. Tính toán kết cấu tường chắn, móng công trình trên dốc gắt là việc của người có chuyên môn xây dựng; bài dừng ở mức nguyên tắc mặt bằng.
Đọc sườn dốc trước khi cắt
Mỗi sườn đồi có một hình dạng riêng: chỗ lồi như cái mũi, chỗ lõm như lòng máng, chỗ thoải, chỗ gắt, chỗ có đá lộ. Nước mưa dồn về lòng máng, nên lòng máng là nơi tệ nhất để đặt nền công trình và tốt nhất để làm rãnh thoát hay hồ lắng. Phần mũi đồi thoát nước tốt, gió nhiều, hợp với nền kho, chuồng cần thoáng. Phần thoải gần chân dốc thường đất dày hơn, hợp với băng trồng.
Trước khi cắt, đi dọc sườn vài lần, nhất là sau mưa, để thấy nước đi đâu, chỗ nào đất mỏng lộ đá, chỗ nào từng sạt nhỏ, chỗ nào có mạch nước rỉ ra. Mạch rỉ là dấu hiệu cảnh báo: đất ở đó thường ẩm quanh năm, yếu, cắt vào dễ sạt. Hỏi người dân lâu năm xem quả đồi đã từng sạt chưa, sạt ở đâu. Cũng nên nhìn quả đồi từ xa, từ phía đối diện, để thấy hình dạng tổng thể mà đứng trên đó không thấy được. Ở vùng có nguy cơ sạt lở, nên hỏi UBND xã xem khu đất có nằm trong vùng cảnh báo hay không trước khi đầu tư công trình.
Đất đào và đất đắp: đặt cái gì lên đâu
Khi giật cấp, mỗi bậc gồm một phần đào vào sườn đồi và một phần đất đắp ra phía mép. Hai phần này chịu lực rất khác nhau, nên việc đặt gì lên đâu quyết định công trình có bền hay không.
| Phần của bậc | Đặc điểm | Nên đặt | Không nên đặt |
|---|---|---|---|
| Phần đào vào sườn | Đất nguyên, đã nén tự nhiên qua thời gian | Nền chuồng, kho, bể nước, móng cột | Không có hạn chế lớn |
| Phần đắp ra mép | Đất rời, dễ lún và trượt nếu không đầm | Lối đi, băng cỏ, cây bụi giữ đất, khu trồng nhẹ | Móng công trình nặng, bể nước lớn |
| Mái đào phía trên bậc | Đất cắt lộ ra, dễ xói, có thể sạt | Cỏ, cây bụi rễ sâu, rãnh đỉnh mái | Đào thêm chân mái để nới rộng bậc |
| Mái đắp phía dưới bậc | Đất đắp dốc, yếu nhất | Cỏ phủ kín, cây giữ đất | Đường xe, chất tải nặng sát mép |
Nguyên tắc đơn giản này tránh được loại hỏng hay gặp nhất trên trại đồi: chuồng hay kho đặt nửa trên đất đào, nửa trên đất đắp, rồi nứt dọc theo đúng ranh giới hai loại đất sau một hai mùa mưa. Nếu nền cần rộng hơn phần đào, hãy thu nhỏ công trình hoặc tách thành hai dãy trên hai bậc, thay vì cố đắp rộng ra.
Mở đường cho xe lên trại đồi
Chạy chéo theo đường đồng mức. Đường thẳng lên dốc ngắn nhưng xe tải không lên nổi khi trời mưa và nước mưa biến mặt đường thành suối. Đường chạy chéo, có những đoạn gần như ngang sườn, dài hơn nhưng xe đi được và dễ giữ.
Mặt đường nghiêng nhẹ vào phía sườn đồi. Nước trên mặt đường chảy vào rãnh dọc phía sườn, không tràn ra mép đất đắp. Đây là chi tiết nhỏ quyết định đường sống được mấy mùa mưa.
Cứ một quãng lại có cống hoặc rãnh cắt ngang. Nước trong rãnh dọc phải được dẫn qua đường, xả xuống chỗ an toàn, không để chảy dồn cả quãng dài rồi xói một chỗ.
Có chỗ tránh và chỗ quay đầu. Xe tải lên trại cần chỗ quay đầu ở trên, và trên đường dài cần chỗ tránh xe. Định những chỗ này từ lúc mở đường, đặt ở nơi đất đào chắc.
Những đoạn dốc nhất được gia cố. Rải đá, sỏi hay đổ bê tông những đoạn dốc nhất để xe bám. Chọn vật liệu cụ thể tuỳ khả năng và tải xe; hỏi người làm đường trong vùng.
Trình tự giật cấp một bậc nền
Trình tự dưới đây áp dụng cho từng bậc, làm từ trên xuống để đất đào ở bậc trên không lăn xuống phá bậc dưới đã làm.
- Cắm cọc mép trong và mép ngoài của bậc, xác định cao độ mặt bậc theo phần đào vào sườn.
- Làm rãnh đỉnh mái phía trên bậc trước, để nước từ sườn trên không đổ thẳng xuống mái đào mới.
- Bóc lớp đất mặt của cả phần đào và phần đắp, để riêng.
- Đào vào sườn, đất đào dùng đắp ra phía mép thành từng lớp mỏng, đầm từng lớp.
- Tạo mái đào và mái đắp thoải theo loại đất; đất càng rời, mái càng phải thoải.
- Tạo mặt bậc nghiêng nhẹ vào phía trong, làm rãnh chân mái dẫn nước về một điểm xả an toàn.
- Trải lại đất mặt lên phần trồng của bậc và lên mái đắp, gieo cỏ hoặc trồng cây giữ đất ngay.
Không đào bậc vào giữa mùa mưa, và không để mái đất trần qua mùa mưa đầu. Một mái đất mới cắt có cỏ phủ chịu mưa tốt hơn nhiều so với cùng mái đất đó để trơ.
Bậc trồng trên sườn dốc khác bậc nền thế nào
Bậc nền cho công trình cần phẳng, rộng vừa đủ, đầm chắc. Bậc trồng thì ngược lại: hẹp hơn, không cần đầm, và nhiều khi không cần phẳng hoàn toàn. Trên sườn dốc vừa, nhiều trại chỉ làm những băng hẹp theo đường đồng mức, mỗi băng đủ cho một hàng cây và lối đi chăm sóc, giữa các băng giữ nguyên sườn có cỏ. Trên sườn gắt hơn, chỉ làm bồn quanh từng gốc thay vì bậc liên tục. Cách làm càng ít đào, càng ít mất đất mặt và càng ít mái đất phải giữ.
Quyết định làm bậc liên tục hay băng hẹp hay bồn gốc phụ thuộc vào độ dốc, loại cây, và việc có cần máy chạy giữa các hàng không. Cây cần thu hái bằng xe hay chăm sóc bằng máy thì cần bậc rộng hơn; cây chăm bằng tay thì băng hẹp là đủ. Kỹ thuật trồng, khoảng cách cây, chống xói trên băng trồng là chuyện canh tác; ở khâu mặt bằng, việc của bạn là định số bậc, độ rộng và đường đi lại giữa chúng. Một lối đi bộ chạy dọc sườn, cắt qua các bậc theo đường chéo có bậc cấp, giúp người làm đi lại an toàn mà không phải trèo mái đất.
Giữ mái đất không sạt
Mái đất giữa các bậc là phần yếu nhất của mặt bằng đồi. Phần lớn sạt nhỏ trên trại đồi đến từ nước, không phải từ độ dốc. Những biện pháp đơn giản dưới đây giữ được phần lớn mái đất ở trại nhỏ và vừa:
- Rãnh đỉnh mái: chặn nước từ phía trên trước khi nó chảy qua mặt mái.
- Cỏ phủ kín mái: chọn loài cỏ rễ chùm, sống được trên đất nghèo; gieo hay trồng ngay sau khi cắt mái.
- Cây bụi rễ sâu ở chân và đỉnh mái: rễ đan vào đất giữ mái lâu dài.
- Không để nước mái nhà đổ xuống mái đất: máng xối và ống dẫn nước mưa từ mái kho, chuồng về rãnh.
- Không đào thêm chân mái: nới rộng bậc bằng cách cắt chân mái là cách làm sạt nhanh nhất.
- Không chất tải gần mép mái đắp: đống vật tư, xe đỗ, bể nước đặt xa mép.
- Theo dõi vết nứt: vết nứt chạy dọc mép bậc, đất phình ở chân mái là dấu hiệu sắp sạt, cần xử lý ngay.
Mái cao, đất yếu, hay sát công trình có người ở thì cần tường chắn hoặc kè thiết kế đúng; việc đó nên hỏi người có chuyên môn xây dựng, không tự xếp đá cho cao lên.
Ví dụ giả định: chia bậc cho một trại đồi nhỏ
Để thấy các nguyên tắc ghép lại thế nào, hãy hình dung một sườn đồi thoải dần từ đỉnh xuống chân, có một lòng máng nhỏ ở giữa, đường xã chạy ở chân đồi. Đây là ví dụ giả định, không phải bản vẽ cho một thửa có thật:
- Chân đồi, sát đường xã: một bậc nền rộng trên đất đào, đặt kho, chỗ sơ chế và bãi quay xe; xe hàng không phải lên dốc.
- Đường lên: chạy chéo từ bãi quay xe lên theo một bên sườn, né lòng máng, có rãnh dọc phía sườn và vài cống cắt ngang.
- Mũi đồi phía trên: một bậc nền cho dãy chuồng, thoáng gió, xa đường xã, nước thải đi theo đường riêng xuống khu xử lý ở bậc dưới.
- Lòng máng giữa sườn: giữ làm đường nước chính, có vài hố lắng nối tiếp, hai bên trồng cây giữ đất; không đặt công trình.
- Phần sườn còn lại: các băng trồng hẹp theo đường đồng mức, nối với nhau bằng một lối đi bộ có bậc cấp.
- Đỉnh đồi: giữ cây lớn, không cắt, làm vùng giữ đất và giữ nước cho cả sườn bên dưới.
Bố cục này đặt việc nặng nhất ở chỗ thấp nhất gần đường, để quả đồi làm phần việc nhẹ. Trại của bạn có thể khác, nhưng câu hỏi nên đặt cho mỗi công trình vẫn là: nó cần xe tới mức nào, và có thể nằm thấp hơn được không.
An toàn khi làm mặt bằng trên đất dốc
Máy làm trên dốc là tình huống dễ lật nhất. Máy đào nên đứng trên mặt bậc đã tạo, quay cần về phía sườn, không quay gầu đầy đất ra phía mép dốc. Không cho máy đi ngang sườn dốc gắt, không đi sát mép đất đắp mới. Người đứng ngoài không bao giờ đứng phía dưới máy đang làm, vì đá và gốc cây có thể lăn xuống.
Sau những trận mưa lớn, kiểm tra mái đất trước khi cho người và máy vào làm tiếp. Mái đất ngậm nước có thể sạt mà không báo trước. Ở vùng đồi núi phía Bắc và miền Trung, mùa mưa còn kèm nguy cơ sạt lở lớn của cả sườn núi, vượt quá phạm vi trại; nghe theo cảnh báo của chính quyền địa phương và đừng giữ người ở lại trại khi có lệnh sơ tán. Lối thoát từ khu chuồng, kho ra đường chính nên được nghĩ tới ngay từ lúc làm mặt bằng, không đợi tới khi có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Đất dốc bao nhiêu thì nên giật cấp làm trại?
Không có con số chung cho mọi loại đất. Sườn thoải có thể chỉ cần băng trồng và vài bậc nền cho công trình; sườn gắt cần nhiều bậc nhỏ hơn và mái thoải hơn. Với đất rất dốc, hỏi người có chuyên môn và cân nhắc giữ phần lớn là rừng hay cây lâu năm.
Có nên đặt chuồng trên phần đất đắp không?
Không nên, nhất là chuồng có nền bê tông và tải nặng. Đặt chuồng trên phần đất đào vào sườn; phần đất đắp dùng làm lối đi, băng cỏ hay khu trồng nhẹ. Nếu không đủ chỗ, chia chuồng thành hai dãy trên hai bậc.
Mái đất giữa các bậc nên trồng gì?
Cỏ rễ chùm phủ kín mặt mái và cây bụi rễ sâu ở đỉnh, chân mái là cách phổ biến. Chọn loài sống được trên đất nghèo ở vùng mình; hỏi người làm vườn đồi quanh đó và cán bộ khuyến nông.
Đường lên trại đồi nên rộng bao nhiêu?
Đủ cho loại xe lớn nhất bạn định cho lên, cộng thêm rãnh dọc và lề an toàn, có chỗ tránh, chỗ quay đầu. Hỏi xe chở vật tư, nông sản trong vùng xem xe của họ cần bao nhiêu chỗ để lên xuống an toàn.
Có cần xin phép khi san đồi làm mặt bằng trại không?
Thay đổi địa hình lớn, mở đường, xây tường chắn, nhất là gần rừng, suối, đường giao thông, có thể chịu quy định riêng. Hỏi UBND xã trước và kiểm quy định hiện hành về đất đai, xây dựng ở địa phương.
Mái đất mới cắt bao lâu thì ổn định?
Phụ thuộc loại đất, độ dốc và lớp phủ. Mái có cỏ phủ kín và rãnh đỉnh tốt thường ổn định nhanh hơn nhiều. Theo dõi qua ít nhất một mùa mưa, sửa ngay những chỗ xói nhỏ trước khi chúng lớn lên.