Khi khai hoang, không phải gốc cây nào cũng cần nhổ. Gốc nằm trên đường nội bộ, nền chuồng, nền kho, khu cần cày máy hay đào mương thì phải nhổ sạch; gốc nằm ở khu trồng cây lâu năm theo hố, ở bờ ranh hay mép dốc có thể cắt sát đất rồi để tự mục; còn gốc cây khoẻ đang giữ bờ, giữ dốc thì nên chừa lại. Nhổ bằng máy đào nhanh nhất, nhưng phải gạt đất bám rễ lại và lấp hố đúng cách, nếu không mặt bằng sẽ lỗ chỗ và lún sau mùa mưa.
Bài này giúp bạn phân vùng gốc theo kế hoạch dùng đất, chọn cách xử lý cho từng vùng, giao việc cho thợ máy, và tránh những lỗi làm mất đất mặt hay tạo ổ lún dưới công trình.
Phân vùng gốc cây theo cách dùng đất sau này
Quyết định nhổ hay không nhổ nên dựa trên việc đất đó sẽ làm gì, không dựa trên việc gốc to hay nhỏ. Bảng dưới là cách chia thường dùng.
| Vùng đất sẽ là | Cách xử lý gốc | Lý do |
|---|---|---|
| Đường nội bộ, bãi quay xe | Nhổ sạch, lấp và đầm hố | Gốc mục dần tạo ổ gà, ổ lún dưới bánh xe |
| Nền chuồng, kho, nhà sơ chế | Nhổ sạch, bóc hết rễ lớn | Rễ mục làm lún nền, nứt sàn, mối có chỗ trú |
| Khu cày máy, rau màu, cây ngắn ngày | Nhổ để lưỡi cày không vướng | Máy cày vướng gốc là gãy lưỡi, hỏng máy |
| Khu cây lâu năm trồng theo hố | Cắt sát đất, để mục, né hố trồng | Ít đào xới, giữ được đất mặt |
| Bờ ranh, mép dốc, bờ mương | Cắt sát hoặc chừa nguyên cây | Rễ đang giữ đất, nhổ ra là sạt |
| Cây khoẻ có ích | Chừa lại, khoanh vùng bảo vệ | Bóng mát, chắn gió, giữ bờ |
Vẽ những vùng này lên sơ đồ tay trước khi gọi máy. Thợ máy làm theo vùng sẽ nhanh hơn và bạn đỡ phải đứng cạnh chỉ từng gốc. Nếu chưa chắc khu nào làm gì, ưu tiên nhổ ở đường và nền công trình; phần còn lại có thể để sau mà không tốn thêm nhiều.
Nhổ gốc bằng máy đào: trình tự cho thợ làm đúng
Máy đào bánh xích cỡ nhỏ và cỡ trung là loại hay được dùng để nhổ gốc trên đất trại. Trình tự dưới đây giúp nhổ gọn mà ít mất đất mặt.
- Cắt thân cây chừa lại một đoạn gốc đủ cao để gầu có chỗ bẩy; cắt sát đất quá thì máy phải đào rộng mới lấy được gốc.
- Đào hở một phía quanh gốc để thấy rễ lớn, cắt những rễ to nhất bằng gầu hoặc cưa trước khi bẩy.
- Bẩy gốc lên theo hướng rễ đã cắt, nhấc gốc ra khỏi hố, rũ và gạt đất bám rễ rơi lại vào hố.
- Gom gốc về một bãi định sẵn ở rìa thửa, không vứt rải rác.
- Lấp hố bằng đất dưới trước, từng lớp mỏng, đầm bằng gầu hoặc bánh xích; đất mặt để riêng, trải lại sau cùng.
- Đánh dấu những hố lớn đã lấp để theo dõi lún sau mùa mưa đầu.
Câu cần dặn thợ máy rõ nhất là bước gạt đất bám rễ. Một gốc cây lớn có thể mang theo khá nhiều đất mặt dính trên rễ; nhổ hàng trăm gốc mà không rũ đất là mang đi một phần đáng kể lớp đất tốt nhất của thửa.
Để gốc tự mục: khi nào hợp và cần làm gì
Để gốc tự mục là cách rẻ nhất và ít phá đất nhất, nhưng chậm. Gốc mềm, gỗ tạp, cây đã chết lâu thường mục nhanh hơn gốc gỗ cứng còn tươi. Cách này hợp với khu trồng cây lâu năm theo hố, nơi bạn chỉ cần đào hố trồng ở khoảng giữa các gốc, và với những chỗ không có máy chạy qua thường xuyên. Trong thời gian chờ, gốc còn giữ đất, giảm xói ở năm đầu, điều có lợi trên đất dốc.
Để gốc mục nhanh hơn, có thể cắt sát đất, khía vài đường trên mặt cắt, phủ đất và thực bì lên trên cho ẩm. Một số loài cây có thể đâm chồi lại từ gốc; gặp loài như vậy, cần phát chồi vài lượt cho tới khi gốc kiệt sức. Đổi lại, gốc mục là chỗ mối và một số loại nấm ưa, nên đừng đặt kho gỗ, chuồng có cột gỗ sát những khu nhiều gốc mục. Ghi vị trí gốc trên sơ đồ để sau này đào hố trồng hay chôn ống nước không đụng phải. Nếu một khu có quá nhiều gốc để mục, cân nhắc trồng xen cây ngắn ngày ở khoảng trống trong vài năm đầu thay vì để trống, vừa có thu, vừa che phủ đất.
Gốc cây trên vườn cũ chuyển đổi: cà phê, điều, cao su, cây ăn trái già
Đất rẫy cũ, vườn già thanh lý là nguồn đất làm trại khá phổ biến, và gốc ở đây khác với gốc cây dại: chúng mọc thẳng hàng, dày đều, nhiều khi cả nghìn gốc trên một thửa. Hàng cây cũ là một bản vẽ có sẵn. Nhiều người giữ lại lối giữa các hàng làm đường nội bộ, chỉ nhổ những hàng cắt ngang chỗ định làm công trình, nhờ đó giảm đáng kể số gốc phải nhổ.
Một điều cần hỏi trước là có định trồng lại đúng loại cây cũ trên chỗ đó không. Một số bệnh hại rễ có thể tồn trong đất và trong rễ cây cũ, nên trồng lại cùng loài ngay trên vị trí gốc cũ có thể gặp rủi ro. Đây là chuyện kỹ thuật canh tác, nên hỏi cán bộ khuyến nông hoặc người trồng lâu năm quanh vùng; ở khâu mặt bằng, bạn chỉ cần biết rằng với cây trồng lại cùng loài, nhổ gốc và gom rễ ra khỏi khu trồng thường được khuyên nhiều hơn để gốc mục tại chỗ. Với vườn cao su hay điều thanh lý, gốc lớn và rễ ăn sâu, nên tính trước số giờ máy cho riêng phần gốc thay vì gộp chung với phát dọn.
Những gốc nên chừa lại
Cây đứng trên bờ ranh. Ngoài chuyện rễ giữ bờ, cây trên ranh có thể không hoàn toàn là của bạn. Chừa lại là cách tránh tranh chấp đơn giản nhất cho tới khi ranh được xác định rõ.
Cây giữ mép dốc, mép suối, bờ mương. Rễ cây là thứ giữ đất ở những chỗ này. Nhổ đi là mời sạt lở vào mùa mưa đầu tiên, và sửa một mép dốc đã sạt tốn hơn nhiều so với giữ nó.
Cây cho bóng ở chỗ định làm chuồng, sân phơi tạm, chỗ nghỉ của người làm. Một cây bóng mát lớn cần nhiều năm mới có lại. Thiết kế công trình né quanh nó thường dễ hơn là trồng mới.
Hàng cây chắn gió. Ở vùng gió mạnh, một hàng cây cũ giảm gió cho cả khu trồng phía sau. Chừa lại, tỉa cành thấp cho thoáng, rồi trồng bổ sung chỗ thưa.
Cây có thể là rừng hoặc thuộc diện quản lý. Cây gỗ lớn trên đất có nguồn gốc rừng, cây cổ thụ, cây thuộc loài được bảo vệ thì không tự ý chặt hạ. Hỏi kiểm lâm phụ trách địa bàn trước, vì quy định về khai thác và vận chuyển gỗ khá chặt.
Làm gì với gốc và rễ sau khi nhổ
Gốc cây sau khi nhổ là một khối gỗ, rễ và đất khá nặng, để bừa bãi sẽ chiếm chỗ, che mặt đất và thành ổ cho rắn, chuột. Cách gọn nhất là gom về một bãi ở rìa thửa, chỗ không cản đường nước, để khô dần rồi tận dụng: gốc to có thể xẻ làm củi, làm ghế, làm bờ chắn đất tạm ở chân dốc; rễ nhỏ và cành vụn có thể băm làm lớp phủ hoặc ủ chung với phân chuồng.
Một cách được nhiều người làm vườn áp dụng là chôn gốc và cành lớn thành rãnh dài theo đường đồng mức ở khu trồng, phủ đất lên, tạo một băng giữ ẩm và giữ đất. Cách này chỉ hợp ở khu trồng cây, không làm dưới đường đi hay nền công trình vì gỗ chôn sẽ mục và lún. Không đẩy gốc xuống suối, xuống mương chung hay lấp vào ao, vì gỗ mục làm tắc dòng và bẩn nước, ảnh hưởng tới cả người ở hạ nguồn. Bãi gom gốc cũng không nên đặt sát kho, chuồng hay nhà người trông trại, vì gỗ khô chất đống là nguồn cháy lớn trong mùa khô.
Những lỗi hay gặp khi nhổ gốc
Phần lớn các lỗi dưới đây không thấy ngay, chỉ lộ ra sau một hai mùa mưa, lúc sửa đã tốn gấp nhiều lần.
- Lấp hố bằng một lần đổ đất: không đầm từng lớp, hố sẽ lún thành vũng, nước đọng và nền công trình nứt.
- Đẩy gốc vào chỗ trũng để lấp: tiện nhất thời, nhưng chỗ trũng đó sau vài năm sụt sâu hơn trước và khó xác định vì sao.
- Nhổ hết mọi gốc trên đất dốc: mặt dốc mất chỗ bám, mưa đầu mùa cuốn đất xuống chân dốc.
- Không rũ đất bám rễ: mất đất mặt theo từng gốc mang đi.
- Để máy chạy tự do trên khu đã nhổ: bánh xích cày nát mặt đất, nén chặt vùng sẽ trồng.
- Không ghi vị trí gốc để mục: năm sau đào hố trồng, chôn ống, cắm cọc rào đều vướng.
Một buổi giao việc kỹ đầu ngày, kèm sơ đồ vùng và vài câu dặn về lấp hố, rũ đất, thường đủ để tránh gần hết các lỗi trên. Cuối mỗi ngày máy, đi một vòng khu đã nhổ cùng thợ, chỉ ra những hố chưa đầm, những đống đất bám rễ chưa rũ; sửa ngay hôm đó rẻ hơn gọi máy quay lại sau khi đã chuyển đi chỗ khác.
An toàn khi nhổ gốc bằng máy
Nhổ gốc là lúc máy chịu lực lớn và dễ bất ngờ nhất: rễ đứt đột ngột làm gầu giật, gốc bật lên lăn về một phía, cây chưa đổ hẳn có thể ngã về hướng không ngờ. Người đứng ngoài phải ở xa hơn tầm quay của cần máy cộng với chiều dài thân cây, và không ai đứng phía dưới dốc so với gốc đang nhổ. Máy làm trên đất dốc phải đặt ngang dốc vững, không nhổ gốc khi máy đang nghiêng.
Trước khi nhổ gốc gần đường dây điện, cột điện, ống nước hay giếng, cần biết chính xác vị trí đường dây, đường ống, hỏi điện lực khi nghi có cáp ngầm. Ở vùng từng là chiến trường, gốc cây lớn đôi khi giữ cả vật nổ trong đám rễ; thấy vật kim loại lạ thì dừng máy, rời xa và báo xã như ở bài khai hoang tổng quát. Người chủ đất không đứng máy cũng nên có mặt những ngày nhổ gốc lớn để quyết những chuyện phát sinh, thay vì để thợ tự xoay. Gặp gốc cây có tổ ong, tổ kiến lớn hay hốc rắn, xử lý hoặc tránh trước khi máy chạm vào, vì người đứng gần sẽ là người bị tấn công đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Gốc cây để tự mục mất bao lâu?
Tuỳ loài gỗ, kích cỡ gốc, độ ẩm và khí hậu. Gỗ mềm ở nơi ẩm có thể mục rõ sau vài năm, gỗ cứng lâu hơn nhiều. Vì thời gian dài và khó đoán, chỉ nên để gốc mục ở khu trồng cây, không ở nơi sắp làm đường hay công trình.
Nhổ gốc bằng máy đào có làm hỏng đất không?
Có thể, nếu máy đào rộng, không rũ đất bám rễ, không để đất mặt riêng và không đầm hố. Làm đúng trình tự thì phần đất bị xáo trộn chỉ quanh từng hố và được lấp lại gần như ban đầu.
Có nên dùng hoá chất để làm chết gốc nhanh hơn không?
Việc này có rủi ro cho đất và nguồn nước, nhất là gần giếng, ao, mương. Với trại định làm lâu dài, nên ưu tiên cách cơ học: nhổ, cắt sát, phát chồi. Nếu cân nhắc dùng, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật và đọc kỹ nhãn.
Gốc cây to quá máy nhỏ không nhổ nổi thì làm sao?
Có thể đào quanh và cắt rễ lớn nhiều hơn trước khi bẩy, hoặc thuê máy lớn hơn cho riêng những gốc đó. Nếu gốc không nằm trên đường hay nền công trình, cắt sát đất và để lại thường là lựa chọn hợp lý hơn.
Chặt cây trên đất mình có cần xin phép không?
Cây trồng thông thường trên đất nông nghiệp của mình thường không cần, nhưng cây có nguồn gốc rừng, cây trên đất rừng, cây gỗ quý hay cổ thụ có thể chịu quy định riêng. Hỏi kiểm lâm và UBND xã, kiểm quy định hiện hành trước khi chặt.
Hố nhổ gốc lấp xong bao lâu thì xây được?
Hố đã lấp và đầm từng lớp nên được theo dõi qua ít nhất một mùa mưa. Nếu bắt buộc xây sớm, móng công trình phải tính đến đất đắp và nên hỏi người có chuyên môn xây dựng.