Bạn có thể lập một trại trên đất của nông dân mà không mua, cũng không thuê đứt, bằng bốn mô hình: hợp tác kinh doanh chia sản phẩm hoặc lợi nhuận, khoán cho chính nông dân làm theo quy trình của bạn, nông dân góp vốn bằng quyền sử dụng đất vào doanh nghiệp hay tổ hợp tác, hoặc kết hợp thuê một phần đất và hợp tác phần còn lại. Mỗi mô hình phân chia khác nhau ai giữ đất, ai bỏ vốn, ai chịu rủi ro mất mùa.
Bài này viết cho người khởi xướng trại: có vốn, kỹ thuật hoặc đầu ra, nhưng không có đất. Phía người có đất cân nhắc góp đất hay cho thuê thuộc phạm vi các trang chuyên về đất đai. Phần hợp tác xã, liên kết bao tiêu và vốn vay chuyên sâu thuộc các trang về kinh tế nông thôn; ở đây chỉ dừng ở chuyện dùng đất của người khác để dựng trại.
Khi nào hợp tác tốt hơn thuê
Thuê đất buộc bạn trả một khoản cố định dù trại lãi hay lỗ, và người có đất đứng ngoài chuyện làm ăn. Hợp tác thì khác: người có đất chia rủi ro và chia lợi với bạn. Ở những vùng nông dân còn gắn bó với ruộng, không muốn giao đất cho người lạ, một đề nghị hợp tác thường được đón nhận hơn đề nghị thuê.
Hợp tác cũng giải quyết một bài toán khác của người lập trại: nhân công tại chỗ. Nông dân có đất thường cũng là người hiểu đất nhất, biết chỗ nào ngập, mùa nào khô, ai trong xóm làm được việc. Khi họ có phần trong kết quả, họ có lý do để giữ trại như giữ của nhà.
Đổi lại, hợp tác đòi hỏi hai bên tin nhau hơn, sổ sách minh bạch hơn và phải thống nhất được ai quyết chuyện kỹ thuật. Nếu bạn cần toàn quyền điều hành, không muốn chia lời, hoặc khoản đầu tư rất lớn không thể để phụ thuộc vào thiện chí của một hộ, thuê vẫn là lựa chọn gọn hơn.
Bốn mô hình và cách chia vai
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Trong thực tế, một trại có thể dùng hai mô hình cho hai phần đất khác nhau.
| Mô hình | Đất thuộc ai | Bạn góp gì | Nông dân góp gì | Chia kết quả |
|---|---|---|---|---|
| Hợp tác kinh doanh theo hợp đồng | Vẫn của nông dân | Vốn, giống, kỹ thuật, đầu ra | Đất, có thể thêm công lao động | Theo sản lượng, doanh thu hoặc lợi nhuận |
| Khoán cho nông dân làm theo quy trình | Vẫn của nông dân | Giống, vật tư, quy trình, cam kết mua | Đất và toàn bộ công | Bạn mua sản phẩm theo giá hoặc công thức thoả thuận |
| Góp vốn bằng quyền sử dụng đất vào tổ chức | Chuyển sang doanh nghiệp, tổ chức nhận góp | Vốn tiền, kỹ thuật | Quyền sử dụng đất quy ra phần vốn | Theo tỷ lệ vốn góp, cổ tức hoặc lợi nhuận |
| Thuê một phần, hợp tác phần còn lại | Vẫn của nông dân | Tiền thuê phần đất dựng công trình, vốn sản xuất | Đất, có thể thêm công | Tiền thuê cố định cộng phần chia ở phần hợp tác |
Mô hình thứ tư hay được dùng khi trại cần dựng chuồng, kho kiên cố: phần đất có công trình nên thuê với thời hạn rõ, còn phần đất trồng trọt hợp tác chia sản lượng. Cách này tách rủi ro công trình ra khỏi rủi ro mùa vụ.
Chia lợi thế nào cho bền
Chia theo sản lượng. Dễ hiểu và dễ kiểm nhất: mỗi vụ, nông dân nhận một tỷ lệ sản phẩm hoặc tiền bán tương ứng. Nhược điểm là không phản ánh chi phí, khi bạn bỏ nhiều vật tư hơn thì phần lợi của bạn mỏng đi.
Chia theo doanh thu. Phù hợp khi bạn bán toàn bộ sản phẩm qua kênh của mình. Cần sổ bán hàng minh bạch, hoá đơn, chứng từ cho nông dân xem được, nếu không nghi ngờ sẽ đến rất nhanh.
Chia theo lợi nhuận. Công bằng nhất về lý thuyết nhưng khó nhất trong thực tế, vì hai bên phải thống nhất chi phí nào được trừ. Chỉ nên dùng khi có sổ sách chung, hai bên đều đọc được.
Khoản bảo đảm cộng phần thưởng. Nông dân nhận một khoản cố định nhỏ mỗi năm như tiền thuê thấp, cộng một phần chia khi trại có lãi. Ví dụ giả định: một khoản tương đương nửa giá thuê thường gặp, cộng 20 phần trăm lợi nhuận vượt mức đã thoả thuận. Cách này giảm lo âu cho người có đất trong những năm trại chưa có thu.
Chạy thử trước khi chốt. Ví dụ giả định: một vụ trên 1 ha, bạn bỏ giống và vật tư, nông dân bỏ đất và công. Doanh thu cả vụ là 300 triệu đồng, chi phí vật tư 120 triệu. Nếu chia theo sản lượng 40 phần trăm cho nông dân, họ nhận 120 triệu, bạn còn 180 triệu nhưng đã chi 120 triệu vật tư, tức lãi 60 triệu. Nếu chia lợi nhuận 50 – 50 sau khi trừ vật tư, mỗi bên 90 triệu. Cùng một vụ, hai cách chia cho hai bức tranh rất khác. Bài học là phải chạy thử vài kịch bản trước khi chốt: vụ được mùa, vụ mất mùa, vụ giá rớt. Một cách chia thấy công bằng ở vụ tốt có thể làm một bên lỗ nặng ở vụ xấu. Đưa bảng kịch bản cho nông dân xem cùng cũng là cách xây lòng tin, vì họ thấy bạn không giấu phép tính.
Góp vốn bằng quyền sử dụng đất: nghĩ kỹ trước khi đề nghị
Khi nông dân góp vốn bằng quyền sử dụng đất vào một doanh nghiệp hay hợp tác xã, quyền sử dụng đất chuyển sang tổ chức nhận góp và phải đăng ký tại cơ quan đăng ký đất đai. Nông dân nhận lại phần vốn góp, không còn đứng tên đất. Với người lập trại, đây là mô hình chắc nhất vì đất thuộc pháp nhân trại, có thể thế chấp, xây dựng theo kế hoạch.
Nhưng chính vì chắc cho bạn nên nó nặng với người góp. Nếu doanh nghiệp làm ăn thua lỗ, giải thể hay phá sản, quyền sử dụng đất là tài sản của doanh nghiệp, người góp có thể không lấy lại được đất. Người lập trại tử tế nên giải thích rõ điều này, và có thể đề nghị cơ chế cho người góp được ưu tiên nhận lại đất hoặc mua lại phần vốn trong một số tình huống.
Đất trồng lúa và một số loại đất khác có quy định riêng về việc góp vốn và chuyển mục đích. Trước khi đề nghị mô hình này, hỏi cơ quan đăng ký đất đai về điều kiện góp vốn với loại đất cụ thể, và để công chứng viên hoặc luật sư soạn hồ sơ. Đây không phải loại giấy tờ nên tự viết.
Giấy tờ của một thoả thuận hợp tác trên đất
Hợp tác theo hợp đồng không chuyển quyền sử dụng đất, nhưng vẫn cần một bộ giấy tờ đủ để bảo vệ cả hai bên khi có chuyện.
- Hợp đồng hợp tác ghi rõ thửa đất, diện tích đưa vào hợp tác, thời hạn, phần góp của mỗi bên và cách chia kết quả.
- Bản sao giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và văn bản đồng ý của những người cùng có quyền với thửa đất.
- Phụ lục danh mục tài sản bạn mang vào trại như máy bơm, ống tưới, khung nhà lưới, để khi chấm dứt biết rõ cái gì của ai.
- Sổ theo dõi chi phí và sản lượng có chữ ký hai bên theo từng tháng hoặc từng vụ.
- Biên bản chia kết quả mỗi vụ, ghi số lượng, giá bán, số tiền mỗi bên nhận.
- Điều khoản xử lý khi người có đất qua đời, chia đất cho con hoặc chuyển nhượng đất trong thời gian hợp tác.
Hợp tác có công trình kiên cố trên đất của nông dân thì nên công chứng hoặc chứng thực hợp đồng và hỏi về việc đăng ký. Với hợp tác trồng trọt ngắn vụ, hợp đồng có chữ ký đủ người cùng quyền và sổ sách rõ ràng thường đã đủ dùng.
Ai quyết điều gì trên đồng
Hợp tác hỏng nhiều nhất không phải vì chia tiền mà vì hai bên giẫm chân nhau ngoài ruộng. Viết sẵn phân quyền giúp tránh điều đó.
- Ai chọn giống, lịch gieo trồng, lịch xuất chuồng.
- Ai được quyết định mua vật tư, mua ở đâu và chứng từ giữ thế nào.
- Ai giữ sổ nhật ký sản xuất, và người kia được xem vào lúc nào.
- Ai được bán sản phẩm, bán cho ai; nông dân có được bán lẻ ngoài kênh không.
- Khi có dịch bệnh, thiên tai, ai được quyết xử lý khẩn và chi phí tính vào đâu.
- Công lao động của gia đình nông dân được tính như một khoản chi phí hay đã nằm trong phần chia.
- Ai đứng tên các hợp đồng điện, nước, giấy tờ với cơ quan nhà nước.
Danh sách này nghe vụn vặt, nhưng mỗi dòng là một cuộc cãi nhau đã từng xảy ra ở nhiều trại hợp tác. Viết ra khi hai bên đang vui vẻ dễ hơn rất nhiều so với lúc đã giận.
Những chỗ hay làm hợp tác đổ vỡ
Bán ngoài khi giá cao. Khi giá thị trường vượt giá đã thoả thuận, người làm trực tiếp có cám dỗ bán một phần ra ngoài. Nên có công thức giá mềm, chẳng hạn sát giá thị trường trong một biên độ, thay vì một giá cứng.
Không mua khi giá thấp. Chiều ngược lại cũng xảy ra: người khởi xướng hứa bao tiêu rồi không mua khi giá rớt. Đây là cách nhanh nhất để mất lòng tin của cả xóm. Nếu không chắc đầu ra, đừng hứa bao tiêu toàn bộ.
Chi phí mơ hồ. Tiền điện bơm nước, tiền sửa đường, tiền thuê máy cày ai chịu, tính vào phần nào. Mơ hồ ở đây bào mòn lòng tin từng chút một.
Một bên thấy mình bị lép. Nông dân có thể thấy mình bỏ ra đất và công nhưng không có tiếng nói. Mời họ vào các buổi quyết định quan trọng, cho xem sổ sách, giải thích lý do kỹ thuật, dù quyền quyết cuối thuộc về bạn theo thoả thuận.
Bắt đầu nhỏ trước khi ký dài
Một quan hệ hợp tác tốt hiếm khi bắt đầu bằng hợp đồng mười năm. Lộ trình dưới đây giúp hai bên hiểu nhau trước khi cam kết lớn.
- Hợp tác thử một vụ trên một phần đất nhỏ, ghi chép đầy đủ chi phí và sản lượng.
- Cùng ngồi xem kết quả, chia theo đúng thoả thuận, kể cả khi kết quả không như mong muốn.
- Điều chỉnh cách chia và phân quyền theo những gì đã vướng trong vụ thử.
- Ký hợp đồng dài hơn, mở rộng diện tích, ghi rõ phương án khi một bên muốn dừng.
- Chỉ khi quan hệ đã ổn định mới tính tới đầu tư công trình kiên cố hoặc mô hình góp vốn bằng quyền sử dụng đất.
Nếu muốn mở rộng thành tổ hợp tác hay hợp tác xã với nhiều hộ, phần tổ chức, điều lệ và vốn thuộc phạm vi kinh tế nông thôn; điều cần giữ ở góc đất là mỗi thửa của mỗi hộ đi vào mô hình theo hình thức nào, có giấy tờ gì.
Câu hỏi thường gặp
Hợp tác với nông dân có cần lập công ty không?
Không bắt buộc. Hợp tác kinh doanh theo hợp đồng có thể ký giữa các cá nhân. Chỉ khi muốn nhận góp vốn bằng quyền sử dụng đất hoặc quy mô lớn, cần tư cách pháp nhân để vay vốn, xuất hoá đơn, thì mới cần lập doanh nghiệp hoặc hợp tác xã.
Nông dân hợp tác có được rút đất về giữa chừng không?
Tuỳ hợp đồng. Với hợp tác theo hợp đồng, đất vẫn của nông dân nên điều khoản chấm dứt rất quan trọng: báo trước bao lâu, xử lý vụ đang dở và đầu tư của bạn ra sao. Với góp vốn bằng quyền sử dụng đất, đất đã thuộc tổ chức, rút ra theo cơ chế rút vốn.
Có nên hứa bao tiêu toàn bộ sản phẩm không?
Chỉ hứa khi bạn chắc có đầu ra cho toàn bộ sản lượng kể cả lúc giá xấu. Nếu không chắc, nên cam kết mua một tỷ lệ hoặc mua theo tiêu chuẩn chất lượng, phần còn lại nông dân tự bán.
Công của gia đình nông dân tính thế nào cho công bằng?
Có hai cách: tính công như một khoản chi phí trả theo ngày rồi mới chia lợi, hoặc coi công đã nằm trong tỷ lệ chia. Cách nào cũng được, miễn ghi rõ và hai bên hiểu như nhau.
Hợp tác trên đất trồng lúa có được trồng cây khác không?
Đất trồng lúa có quy định riêng về chuyển đổi cơ cấu cây trồng, thường phải đăng ký với Uỷ ban nhân dân xã và không làm mất điều kiện trồng lúa trở lại. Hợp tác không thay đổi được loại đất, nên kiểm trước khi lên kế hoạch.