Không có một con số chung cho mọi trang trại; nhu cầu nước phải tính riêng bằng cách cộng mọi việc dùng nước của trại vào ngày nóng và khô nhất trong năm, rồi cộng thêm phần dự phòng. Kết quả nên ra hai con số: lượng nước cần trong một ngày cao điểm (tính bằng mét khối), và tổng lượng cần trong cả mùa khô. Con số thứ nhất cho bạn biết giếng hay kênh phải cấp bao nhiêu mỗi ngày; con số thứ hai cho biết cần trữ bao nhiêu nếu nguồn chính có thể đứt.
Phép tính này nên làm trước khi mua đất, trước khi khoan giếng và trước khi đặt kích thước ao. Nó cũng quyết định trại thuộc diện chỉ cần đăng ký khai thác nước hay phải xin giấy phép. Bài dưới đây đi qua cách liệt kê, nơi lấy định mức, một ví dụ giả định có số cụ thể, và cách đổi kết quả thành quyết định về nguồn.
Liệt kê đủ mọi việc dùng nước của trại
Sai lầm phổ biến nhất là chỉ tính nước tưới cây hoặc nước cho con vật uống, bỏ quên phần còn lại. Một trại kết hợp thường dùng nước cho những việc sau:
- Tưới cây trồng: phần lớn nhất ở trại trồng trọt, biến động mạnh theo mùa.
- Nước uống cho vật nuôi: tăng rõ khi trời nóng, khi con vật lớn, khi cho ăn thức ăn khô.
- Vệ sinh chuồng trại: rửa nền, rửa máng, rửa dụng cụ, tắm cho một số loài.
- Làm mát: phun sương, tấm làm mát trong chuồng kín, tưới mái vào giữa trưa.
- Sơ chế nông sản: rửa rau quả, rửa trứng, ngâm, làm sạch dụng cụ, vệ sinh khu sơ chế.
- Sinh hoạt của người ở lại trông trại và công nhân theo mùa vụ.
- Pha thuốc, pha phân và rửa bình phun, máy móc.
- Phòng cháy: một lượng nước luôn giữ sẵn, không được dùng vào việc khác.
- Hao hụt: rò rỉ đường ống, bốc hơi ở ao hồ, nước thấm xuống đất ở mương đất.
Ghi từng dòng vào một bảng, kể cả những dòng bạn nghĩ là nhỏ. Cộng lại, nhóm "nhỏ" thường chiếm một phần đáng kể của tổng, nhất là ở trại có sơ chế và có người ở lại.
Lấy định mức ở đâu cho đúng
Định mức là lượng nước cho một đơn vị: một gốc cây, một mét vuông luống rau, một con vật, một người, một mẻ sơ chế. Đừng lấy định mức từ một bài đăng trên mạng xã hội, vì con số ở đó thường không nói rõ điều kiện. Nguồn đáng tin hơn là tài liệu hướng dẫn kỹ thuật của cơ quan khuyến nông, của viện nghiên cứu chuyên ngành, hướng dẫn đi kèm con giống hoặc cây giống từ cơ sở cung cấp có uy tín, và kinh nghiệm thực tế của các trại cùng loại trong cùng vùng.
Khi đọc định mức, luôn hỏi ba câu: con số này cho mùa nào, cho giai đoạn nào của cây hay con, và tính theo cách tưới, cách nuôi nào. Một vườn cây ăn trái tưới gốc bằng ống khác hẳn vườn tưới tràn; gà thả vườn khác gà nuôi chuồng kín có làm mát. Cùng một loài nhưng điều kiện khác thì nhu cầu nước có thể chênh nhau gấp nhiều lần.
Nếu chưa tìm được định mức tin cậy, hãy hỏi những người đang làm cùng loại trại gần đó: một ngày nắng họ bơm mấy giờ, bể bao lớn thì đủ một ngày. Đổi câu trả lời của họ ra mét khối trên mỗi đơn vị, rồi so với tài liệu kỹ thuật. Nếu hai nguồn lệch nhau quá xa, hãy dùng con số lớn hơn cho đến khi có số đo của chính trại mình.
Ví dụ giả định: một trại kết hợp nhỏ
Ví dụ giả định dưới đây dùng số tròn để minh hoạ cách cộng, không phải định mức thật cho bất kỳ loài cây hay con nào. Trại giả định có 400 gốc cây ăn trái, 500 con gà, một khu sơ chế nhỏ và ba người ở lại.
| Việc dùng nước | Cách tính (giả định) | Ngày cao điểm (m3) |
|---|---|---|
| Tưới cây | 400 gốc × 40 lít mỗi lần, tưới cách ngày ⇒ bình quân 20 lít mỗi gốc mỗi ngày | 8,0 |
| Gà uống | 500 con × 0,3 lít mỗi ngày nóng | 0,15 |
| Vệ sinh chuồng | Rửa nền, máng mỗi ngày | 1,0 |
| Sơ chế | Rửa sản phẩm và dụng cụ | 2,0 |
| Sinh hoạt | 3 người × 150 lít | 0,45 |
| Hao hụt và việc nhỏ | Khoảng một phần mười tổng trên | 1,2 |
| Cộng | 12,8 | |
| Dự phòng 20% | Cho năm hạn nặng, rò rỉ, mở rộng nhỏ | 2,6 |
| Nhu cầu ngày cao điểm | khoảng 15 |
Điều đáng chú ý trong ví dụ: phần tưới cây chiếm hơn một nửa, nhưng sơ chế và vệ sinh cộng lại cũng không nhỏ. Nếu chủ trại chỉ nhìn vào gà, con số sẽ sai rất xa. Lượng dự phòng 20% cũng là giả định; trại ở vùng hay hạn nên chọn cao hơn.
Từ nhu cầu ngày ra lượng cần trữ cho cả mùa khô
Nhu cầu ngày cao điểm cho biết nguồn chính phải cấp bao nhiêu mỗi ngày. Nhưng câu hỏi khó hơn là: nếu nguồn chính yếu đi hoặc đứt trong một thời gian, trại cần trữ bao nhiêu để sống qua? Ở vùng có kênh thủy lợi chia nước theo đợt, khoảng trống giữa hai đợt chính là thời gian bạn phải tự lo. Ở vùng dựa vào suối, đó là những tuần suối cạn.
Cách tính: lấy nhu cầu ngày cao điểm nhân với số ngày nguồn chính có thể không đủ. Với ví dụ giả định trên, nếu kênh có thể ngừng 20 ngày giữa hai đợt chia nước, trại cần trữ khoảng 15 × 20 = 300 m3 nước dùng được, chưa tính phần bốc hơi và thấm của ao. Nếu cả mùa khô chỉ dựa vào nước trữ, con số sẽ lớn hơn rất nhiều và thường vượt sức một ao nhỏ, khi đó phải nghĩ lại cơ cấu cây con hoặc tìm thêm nguồn.
Phần nước cho người uống, cho vật nuôi uống và cho sơ chế nên tính riêng và trữ riêng, vì yêu cầu chất lượng cao hơn nước tưới. Không nên để một ao chung vừa tưới vừa cấp nước uống cho đàn gia súc nếu chưa có cách xử lý và xét nghiệm. Phần nước phòng cháy cũng giữ riêng, không tính vào lượng được phép dùng hằng ngày.
Đổi nhu cầu ra giờ bơm và kích thước nguồn
Giờ bơm mỗi ngày. Nếu giếng qua bơm thử cho khoảng 2 m3 mỗi giờ mà mực nước vẫn ổn định (số giả định), để đạt 15 m3 bạn cần bơm khoảng 7,5 giờ. Giếng không chịu được chừng ấy giờ thì phải có bể trung gian để bơm rải rác, hoặc thêm nguồn khác.
Diện đăng ký hay xin phép. Nhu cầu ngày cao điểm là con số để đối chiếu với ngưỡng khai thác nước dưới đất trong nghị định hướng dẫn Luật Tài nguyên nước. Nếu vượt ngưỡng đăng ký, hãy chuẩn bị hồ sơ xin phép, hoặc chuyển một phần nhu cầu, như tưới cây, sang nguồn khác hợp pháp như nước kênh hay nước mưa.
Dung tích bể trung gian. Bể chứa đặt cao hoặc bể có bơm tăng áp giúp tách việc bơm giếng khỏi việc dùng nước. Dung tích bể nên đủ cho phần dùng của nửa ngày đến một ngày cao điểm, tuỳ giếng hồi nước nhanh hay chậm.
Kích thước ao trữ. Ao trữ cho mùa khô tính theo lượng cần trữ cộng phần bốc hơi và thấm. Ao càng nông, mặt càng rộng thì mất nước càng nhiều, nên ao trữ thường được làm sâu hơn ao nuôi cá.
Biên cho mở rộng. Trại hiếm khi đứng yên. Nếu kế hoạch ba năm là tăng gấp đôi đàn, hãy chọn vị trí nguồn, cỡ ống chính và chỗ đặt bể sao cho nâng cấp được mà không phải đào lại.
Những chỗ hay tính sai
Khi xem lại các bảng tính nhu cầu nước của trại mới lập, những lỗi dưới đây lặp lại nhiều nhất. Rà qua danh sách trước khi chốt con số.
- Tính theo quy mô lúc khởi đầu trong khi chỉ một năm sau đàn đã gấp đôi, vườn đã lớn thêm, nhu cầu nước theo đó tăng mạnh.
- Quên giai đoạn cây, con lớn nhất. Cây ăn trái năm thứ năm cần nhiều nước hơn hẳn năm đầu; vật nuôi gần xuất chuồng uống nhiều hơn lúc mới nhập.
- Quên công nhân thời vụ. Mùa thu hoạch có thể thêm nhiều người ở lại trại vài tuần, đúng lúc mùa khô.
- Tính nước tưới theo diện tích cả thửa trong khi chỉ một phần là vườn, phần còn lại là đường, chuồng, ao; hoặc ngược lại quên phần cỏ, cây che bóng cũng cần tưới.
- Lấy định mức của vùng mát áp cho vùng nóng, hoặc định mức của chuồng có làm mát áp cho chuồng hở.
- Coi ao là nguồn vô hạn, quên rằng mặt ao mất nước hằng ngày do bốc hơi, nhất là ao nông, mặt rộng, nắng gắt.
- Không tách nước sạch và nước thô, dẫn tới thiết kế một bể chung không đáp ứng được yêu cầu của nước uống và sơ chế.
Một cách kiểm nhanh: nhờ một người đang vận hành trại cùng loại đọc bảng tính của bạn. Người trong nghề thường thấy ngay dòng nào thiếu, dòng nào quá thấp so với thực tế mà họ gặp hằng ngày.
Đo lại bằng số thật sau mùa đầu tiên
Mọi phép tính trước khi vận hành đều là ước lượng. Khi trại đã chạy, cách duy nhất để biết nhu cầu thật là đo. Gắn đồng hồ nước trên đường ống chính và, nếu được, trên từng nhánh lớn: nhánh tưới, nhánh chuồng, nhánh sơ chế. Ghi số đồng hồ mỗi tuần vào một cuốn sổ hoặc bảng tính, ghi kèm thời tiết và số lượng vật nuôi.
Sau một mùa khô, bạn sẽ có con số thật của chính trại mình, chính xác hơn mọi định mức trong tài liệu. Từ đó dễ thấy chỗ lãng phí: nhánh vệ sinh chuồng dùng nước gấp đôi dự kiến có thể do vòi bỏ chảy; nhánh tưới tăng vọt vào một tuần có thể do ống vỡ ngầm. Số đo cũng là tài liệu tốt cho hồ sơ khai thác nước, và là căn cứ khi bạn cần tính lại nguồn để mở rộng trại.
Việc giảm nhu cầu nước, như chọn cách tưới tiết kiệm hay tận dụng nước rửa đã lắng để tưới, thuộc về kỹ thuật canh tác và vận hành. Điều cần nhớ ở giai đoạn lập trại là: tính đủ, tính theo ngày khó nhất, và chừa biên. Một trại thiếu nước vào đúng tuần nắng nhất không bù lại được bằng bất cứ thứ gì khác.
Câu hỏi thường gặp
Tính nhu cầu nước theo ngày trung bình có được không?
Không nên. Trung bình cả năm sẽ thấp hơn nhiều so với những ngày nóng khô nhất, trong khi trại chết khát đúng vào những ngày đó. Hãy tính theo ngày cao điểm, rồi dùng trung bình chỉ để ước lượng tổng nước cả năm hoặc chi phí điện bơm.
Trại chỉ nuôi gia súc thì có cần tính nước cho cây không?
Nếu trại có cỏ trồng làm thức ăn, có cây che bóng mới trồng hay vườn rau cho người trông trại thì vẫn có phần tưới. Ngoài ra, chăn nuôi thường cần nhiều nước cho vệ sinh và làm mát hơn là nước uống. Liệt kê đủ rồi mới bỏ những dòng thật sự bằng không.
Có nên tính chung nước sinh hoạt của gia đình vào nhu cầu của trại không?
Nên tính, nhưng ghi thành một dòng riêng. Nước cho người dùng cần chất lượng cao hơn, có thể đi từ nguồn riêng hoặc qua xử lý riêng. Tách dòng giúp bạn thiết kế bể, ống và việc xét nghiệm cho đúng từng mục đích.
Dự phòng bao nhiêu phần trăm là đủ?
Không có tỷ lệ chuẩn. Vùng mưa ổn định, nguồn chính chắc thì dự phòng thấp hơn; vùng hay hạn, nguồn chính yếu hoặc phụ thuộc lịch chia nước thì dự phòng cao hơn. Ví dụ giả định trong bài dùng 20%; điều chỉnh theo những năm khô nhất mà người địa phương nhớ được.
Sau khi tính xong mà nguồn không đủ thì làm gì?
Có ba hướng: thêm nguồn (ao trữ, nước mưa từ mái, giếng thứ hai ở vị trí khác), giảm nhu cầu (đổi cơ cấu cây con, đổi cách tưới, tái dùng nước rửa cho việc phù hợp), hoặc chọn thửa đất khác. Đừng tiếp tục kế hoạch cũ với hy vọng năm nay mưa nhiều.