Thuê máy khai hoang theo giờ hợp với việc khó lường trước khối lượng như nhổ gốc, đào chỗ nhiều đá, sửa mặt bằng nhỏ lẻ; khoán gọn hợp với việc đo đếm được rõ như san một ô nền đã có cao độ, đào một tuyến mương đã cắm cọc. Dù chọn cách nào, bạn cần giao việc bằng sơ đồ và cọc trên đất, ghi giờ hoặc khối lượng mỗi ngày, và nghiệm thu theo tiêu chí đã thống nhất trước, không phải theo cảm giác lúc trả tiền.
Bài này không nêu giá thuê vì giá khác nhau rất nhiều theo vùng, loại máy, mùa vụ và đường vào. Bài tập trung vào cách tổ chức để mỗi giờ máy được dùng đúng việc, và để hai bên ít phải cãi nhau khi kết thúc.
Theo giờ hay khoán gọn: mỗi cách hợp với việc gì
Hai cách tính tiền chuyển rủi ro về hai phía khác nhau. Trả theo giờ, rủi ro chậm việc nằm ở bạn; khoán gọn, rủi ro khối lượng nằm ở thợ, và thợ sẽ tính rủi ro đó vào giá.
| Tiêu chí | Thuê theo giờ | Khoán gọn theo việc |
|---|---|---|
| Hợp với | Nhổ gốc, đào chỗ nhiều đá, sửa vặt, việc khó đo trước | San ô nền đã cắm cao độ, đào mương đã có tuyến, bóc đất mặt diện tích rõ |
| Ai chịu rủi ro chậm | Bạn | Thợ |
| Ai chịu rủi ro khối lượng phát sinh | Bạn | Thợ, nếu hợp đồng ghi rõ phạm vi |
| Điều bạn phải làm | Có mặt, giao việc rõ, ghi giờ hằng ngày | Mô tả việc thật kỹ, có sơ đồ, cọc, tiêu chí nghiệm thu |
| Nguy cơ hay gặp | Máy chạy chậm, làm việc không cần | Làm nhanh ẩu, bỏ bớt việc không ghi trong thoả thuận |
| Tiền vận chuyển máy | Thường tính riêng mỗi lần chở máy tới | Thường gộp hoặc ghi riêng, cần hỏi rõ |
Nhiều chủ trại dùng cả hai: khoán gọn những việc đo được, thuê giờ cho phần khó lường. Điều quan trọng là mỗi việc thuộc cách tính nào phải nói rõ từ đầu, tránh tình trạng giữa chừng một bên muốn đổi cách tính có lợi cho mình.
Chuẩn bị trước khi gọi máy
Mỗi giờ máy chờ chủ đất quyết định là một giờ mất tiền. Những việc dưới đây làm xong trước ngày máy tới:
- Phát dọn xong phần đất máy sẽ làm, để thợ nhìn thấy mặt đất, gốc và vật cản.
- Cắm cọc ranh, cọc cao độ, buộc dây màu cho cây giữ lại, miệng giếng, hố, đường ống đã biết.
- Vẽ sơ đồ tay chia vùng: chỗ nhổ gốc, chỗ để gốc, chỗ đống đất mặt, chỗ đắp, chỗ đào mương, lối máy đi.
- Kiểm tra đường vào cho xe chở máy: độ rộng, cầu cống, dây điện thấp ngang đường, khúc cua gắt.
- Báo hàng xóm sát ranh ngày máy làm, nhất là khi máy chạy qua đường chung hoặc làm sát bờ.
- Chuẩn bị chỗ để máy qua đêm và phương án giữ nhiên liệu, nếu máy ở lại nhiều ngày.
- Thống nhất ai cung cấp nhiên liệu, giờ làm, giờ nghỉ, cách tính khi mưa phải dừng.
Nếu chưa xong những việc này, dời ngày máy tới còn hơn để máy đứng chờ trên đất. Thợ máy có kinh nghiệm thường cũng đánh giá cao chủ đất chuẩn bị kỹ và sẵn sàng quay lại khi cần.
Giao việc cho thợ máy đầu ngày
Mười lăm phút đầu ngày quyết định phần lớn chất lượng cả ngày máy. Một buổi giao việc tốt đi theo trình tự này:
- Đi bộ cùng thợ một vòng khu sẽ làm trong ngày, chỉ từng vùng trên sơ đồ và trên cọc thật.
- Nói rõ những thứ tuyệt đối không được đụng: cây đánh dấu, bờ ranh, mương chung, đường ống.
- Nói rõ thứ tự việc trong ngày, việc nào làm trước, việc nào nếu còn giờ thì làm.
- Dặn những điểm kỹ thuật bạn coi trọng: bóc đất mặt để riêng, rũ đất bám rễ, đắp từng lớp, lấp hố có đầm.
- Hỏi lại thợ xem họ thấy có gì vướng, ví dụ đá ngầm, đất quá ướt, chỗ dốc nguy hiểm, và điều chỉnh ngay.
- Ghi giờ bắt đầu, chụp một tấm ảnh hiện trạng ở góc cố định.
Thợ máy giỏi thường có nhiều kinh nghiệm thực địa hơn chủ đất mới. Lắng nghe góp ý của họ về thứ tự làm, lối máy đi, chỗ đất yếu, nhưng giữ quyền quyết định ở những điểm ảnh hưởng tới đất lâu dài như đất mặt, đường nước và cây giữ.
Ghi giờ máy và khối lượng mỗi ngày
Với thuê theo giờ, tranh cãi hay gặp nhất là số giờ: máy nổ máy chờ có tính không, giờ ăn trưa tính thế nào, mưa dừng giữa buổi tính ra sao, giờ chở máy vào ra có tính không. Những câu này phải thống nhất trước, còn mỗi ngày thì hai bên cùng ghi giờ bắt đầu, giờ kết thúc, giờ nghỉ vào một cuốn sổ hoặc tin nhắn, cuối ngày cùng xác nhận. Một số máy có đồng hồ đếm giờ chạy động cơ; ghi số đồng hồ đầu và cuối ngày là cách đối chiếu khách quan.
Với khoán gọn, thứ cần ghi là khối lượng đã xong theo phạm vi: ô nào đã san tới cao độ, đoạn mương nào đã đào đúng tuyến, bao nhiêu gốc ở vùng nào đã nhổ. Chụp ảnh cuối ngày ở cùng góc cố định giúp cả hai bên thấy tiến độ. Nếu phát sinh việc ngoài phạm vi, ví dụ gặp lớp đá phải phá, ghi lại ngay và thống nhất cách tính trước khi làm tiếp, đừng để tới cuối mới bàn.
Nghiệm thu mặt bằng trước khi trả tiền
Cao độ và độ dốc. Dùng thước, ống nước thông nhau hoặc nhờ thợ đo kiểm vài điểm trên mỗi ô so với cọc cao độ. Mặt bằng nên có độ dốc thoát nước như đã thống nhất, không phẳng lì đọng nước.
Đất mặt còn ở đâu. Đống đất mặt có đủ lớn so với diện tích đã bóc không, khu trồng đã được trải lại chưa. Đây là thứ khó kiểm nhất sau khi đã san xong, nên kiểm trong lúc làm.
Hố gốc đã lấp và đầm. Đi dẫm thử những chỗ có hố lớn; đất lún chân rõ rệt là chưa đầm đạt.
Mương và rãnh. Đúng tuyến, đúng độ sâu tương đối, đất đào ra không đổ lấp lại miệng mương hay chắn đường nước.
Những thứ không được đụng. Cây giữ lại còn nguyên vỏ, bờ ranh không bị đẩy đất sang, mương chung không bị lấp, đường đi không bị cày nát.
Dọn dẹp. Gốc, đá, rác đã gom về chỗ định sẵn, không vương vãi; dầu nhớt không đổ ra đất. Đất dính dầu thay nhớt nên được xúc riêng ra, không trộn vào đất trồng.
Nghiệm thu từng phần, không đợi cuối. Mỗi ô, mỗi đoạn mương xong nên được kiểm và xác nhận ngay khi máy còn ở gần, sửa tại chỗ dễ hơn gọi máy quay lại. Ghi lại phần đã nghiệm thu cùng ảnh, làm căn cứ cho các đợt thanh toán.
Đất ướt và thời tiết: khi nào nên cho máy dừng
Máy chạy trên đất quá ướt là cách nhanh nhất để biến một thửa đất tốt thành mảng đất nén chặt, hằn vệt bánh xích sâu, mà phải nhiều năm mới tơi lại. Đất sét và đất thịt nặng chịu ảnh hưởng này nhiều nhất. Dấu hiệu dễ thấy là bánh xích lún sâu, đất dính bết thành tảng vào gầu và xích, nước rỉ lên ở vệt máy vừa đi qua. Gặp những dấu hiệu này, dù đang trả tiền theo giờ, nên cho máy dừng hoặc chuyển sang làm ở chỗ đất cao ráo hơn.
Vì vậy thoả thuận với đội máy nên có điều khoản về ngày mưa: dừng thì không tính giờ, hoặc chỉ tính tiền chờ ở mức đã thống nhất, hoặc đội máy được rời đi làm chỗ khác và quay lại khi đất ráo. Với trại có cả đất cao lẫn đất trũng, lên lịch để máy làm phần đất trũng giữa mùa khô, phần đất cao có thể làm sớm hoặc muộn hơn. Đặt an toàn lên trước tiến độ: máy trên dốc trơn sau mưa có thể trượt hoặc lật, và không giờ máy nào đáng đổi lấy một tai nạn.
Thoả thuận bằng văn bản và những điều nên ghi
Thuê máy ở nông thôn thường chỉ là thoả thuận miệng, và nhiều khi vẫn ổn. Nhưng với công việc kéo dài nhiều ngày, giá trị lớn hoặc thuê người không quen, một tờ giấy ghi các điểm chính sẽ giúp cả hai bên. Nên ghi: loại máy, cách tính tiền theo giờ hay theo việc, giờ nào được tính, ai chịu nhiên liệu, chi phí chở máy, phạm vi việc kèm sơ đồ, tiêu chí nghiệm thu, cách xử lý khi mưa, khi máy hỏng giữa chừng, khi phát sinh việc ngoài phạm vi, và lịch thanh toán.
Cũng nên ghi rõ trách nhiệm khi có thiệt hại: máy làm hỏng tài sản hàng xóm, đứt đường ống, gãy cây giữ lại, hoặc tai nạn cho người. Thông thường người vận hành máy chịu trách nhiệm về thao tác của mình, nhưng chủ đất chịu trách nhiệm về việc chỉ đúng ranh và báo đúng vật cản đã biết. Ghi rõ những điều này trước giúp tránh chuyện mỗi bên đổ cho bên kia khi có sự cố. Mẫu thoả thuận cụ thể và giá trị pháp lý của nó nên hỏi thêm người có chuyên môn nếu khoản tiền lớn.
Khi nào nên mua máy riêng thay vì thuê
Với phần lớn trại nhỏ và vừa, khai hoang và san mặt bằng là việc làm một lần, kéo dài vài tuần hay vài tháng, nên thuê là hợp lý. Một chiếc máy đào cỡ nhỏ có thể có ích lâu dài cho trại lớn, nhiều việc đất đai lặp lại hằng năm như nạo vét mương, sửa đường, đào hố trồng số lượng lớn; nhưng kèm theo là chi phí bảo dưỡng, người lái có kỹ năng, chỗ để, và rủi ro máy nằm không phần lớn thời gian.
Một cách đi giữa là mua chung trong nhóm hộ, tổ hợp tác, hoặc ký thoả thuận dài với một đội máy quen trong vùng để được ưu tiên lịch. Phép tính mua hay thuê nên dựa trên số giờ máy thực sự cần mỗi năm sau giai đoạn khai hoang, không dựa trên số giờ của năm đầu. Vay vốn mua máy, góp chung, tổ chức hợp tác là chuyện kinh tế trại, nên cân nhắc cùng kế hoạch kinh doanh tổng thể. Trước khi quyết, thử ghi lại trong một năm sau khai hoang xem trại đã phải gọi máy bao nhiêu lần, mỗi lần mấy giờ, và có lần nào chậm việc vì không gọi được máy hay không; con số thật đó là cơ sở tốt hơn mọi ước đoán.
Câu hỏi thường gặp
Giờ máy chờ có tính tiền không?
Tuỳ thoả thuận. Thường máy chờ vì chủ đất chưa quyết thì bị tính, máy hỏng thì không tính, mưa phải dừng thì hai bên thống nhất trước. Nên nói rõ những trường hợp này trước khi máy tới.
Có nên trả trước toàn bộ tiền khoán không?
Không nên. Cách thường gặp là đặt trước một phần, trả theo tiến độ những phần đã nghiệm thu, giữ lại phần cuối tới khi mặt bằng đạt tiêu chí. Giữ lại một phần nhỏ qua trận mưa lớn đầu tiên cũng là cách được nhiều chủ trại dùng nếu thợ đồng ý.
Máy làm hỏng cây, đường ống của hàng xóm thì ai chịu?
Thường người vận hành chịu phần lỗi thao tác, còn chủ đất chịu phần chỉ sai ranh, không báo vật cản đã biết. Nên ghi điều này trong thoả thuận và báo hàng xóm trước để họ chỉ chỗ có đường ống, cây quý.
Làm sao biết thợ máy làm đúng hay chậm cố ý?
Ghi giờ và chụp ảnh cuối ngày ở cùng góc, so tiến độ qua vài ngày. Làm thử một khoảnh đầu tiên và đo khối lượng cũng cho bạn một mốc để so. Nếu nghi ngờ, nói chuyện thẳng sớm, hoặc chuyển phần việc đo đếm được sang khoán.
Có cần thợ máy có chứng chỉ không?
Người vận hành máy thi công nên có đào tạo và giấy tờ phù hợp theo quy định hiện hành. Ngoài giấy tờ, hỏi họ đã làm những việc tương tự ở đâu và đến xem nếu được, vì kinh nghiệm trên đất dốc, đất nhiều gốc rất khác nhau.
Mùa nào thuê máy dễ hơn?
Các đội máy thường bận vào mùa khô khi nhiều nơi cùng làm đất, xây dựng. Đặt lịch sớm và chuẩn bị mặt bằng sẵn giúp bạn được ưu tiên. Thuê vào mùa mưa có thể dễ lịch nhưng nhiều việc đất không nên làm lúc đó.