Khi khai hoang, mương thoát nước phải được đào trước khi san đất, theo đúng đường nước mưa đang chảy trên thửa, vì san xong mới đào là đã xoá mất dấu vết của dòng nước và thường phải làm lại. Mương ban đầu không cần hoàn chỉnh: chỉ cần một mương bao chặn nước từ ngoài chảy vào, vài rãnh dẫn nước trong thửa về một điểm xả an toàn, và hố lắng giữ đất không trôi ra ngoài.
Bài này giúp bạn đọc dòng nước trên một thửa đất vừa phát dọn, chọn tuyến mương tạm, làm điểm xả, và nối dần thành hệ thống thoát nước lâu dài cho trại. Nước tưới, giếng, ao trữ thuộc về chuyện nguồn nước; ở đây chỉ bàn chuyện đưa nước mưa thừa ra khỏi mặt bằng mà không mang theo đất.
Vì sao làm mương trước, san đất sau
Trên thửa đất chưa đụng tới, nước mưa đã tự tìm đường đi qua nhiều năm: những rãnh nhỏ, vệt cát, chỗ cỏ nằm rạp, chỗ đất trũng. Đó là bản đồ tự nhiên chính xác nhất bạn có. Khi máy ủi san phẳng mặt đất, bản đồ đó biến mất, và trận mưa lớn đầu tiên sẽ tự vẽ lại một bản đồ mới, thường qua đúng chỗ bạn vừa đắp nền hay vừa trải đất mặt. Lớp đất mặt vừa trải lại là thứ nhẹ nhất, dễ bị cuốn nhất, nên mất mát thường nằm đúng ở phần quý nhất của thửa.
Đào mương trước còn có lợi thực tế: đất ráo nhanh hơn để máy làm các việc sau, đất đào từ mương có thể dùng ngay để đắp chỗ trũng, và bạn có thời gian quan sát mương qua vài trận mưa trước khi chốt cao độ mặt bằng. Nếu mương tạm chạy đúng, nó sẽ trở thành mương chính của trại sau này; nếu chưa đúng, sửa một rãnh đất tạm rẻ hơn rất nhiều so với sửa cả một mặt bằng đã san.
Đọc dòng nước trên thửa đất
Cách tốt nhất là đi ngay trong hoặc sau một trận mưa lớn. Nếu đang mùa khô, vẫn có thể đọc dấu vết. Những thứ cần tìm và ghi lên sơ đồ:
- Chỗ nước từ ngoài chảy vào: từ đường, từ đất cao của hàng xóm, từ sườn đồi phía trên; đây là nước cần chặn bằng mương bao.
- Rãnh xói và vệt cát: đường nước chảy mạnh nhất, thường là tuyến mương chính tương lai.
- Chỗ đọng lâu sau mưa: mặt đất bùn khô nứt nẻ, rêu, cỏ ưa ẩm cho biết chỗ trũng không thoát.
- Điểm thấp nhất của thửa: nơi tất cả nước cuối cùng đổ về, cũng là nơi cần điểm xả.
- Nơi nước rời thửa: đi đâu sau đó, mương chung, suối, đất hàng xóm, đường.
- Mạch rỉ: chỗ đất ẩm quanh năm có thể là nước ngầm nông, cần rãnh riêng.
Ghi thêm hướng dốc chung bằng cách thả một quả bóng nhỏ hay đổ một xô nước ở vài chỗ và nhìn nó chạy. Cách thô nhưng đủ để vẽ mũi tên trên sơ đồ tay. Nếu có điều kiện chụp ảnh từ trên cao bằng flycam sau mưa, những vệt nước loang và dải đất ẩm sẫm màu hiện ra rất rõ, giúp bạn nối các mũi tên rời rạc thành dòng chảy liền mạch.
Các loại mương trong giai đoạn khai hoang
Ở giai đoạn đầu, chỉ cần vài loại mương đơn giản. Bảng dưới phân biệt chức năng để bạn không đào thừa mà cũng không thiếu.
| Loại mương | Đặt ở đâu | Làm việc gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Mương bao, mương chặn | Dọc phía trên thửa, nơi nước từ ngoài vào | Chặn và dẫn nước ngoài đi vòng qua thửa | Không xả nước đó sang đất hàng xóm |
| Mương chính | Theo đường nước tự nhiên lớn nhất | Gom nước trong thửa về điểm xả | Đáy có độ dốc đều, không quá dốc |
| Rãnh nhánh | Từ chỗ đọng nối vào mương chính | Tháo chỗ trũng, chỗ đọng | Nông, có thể làm tay |
| Mương cắt dòng | Ngang sườn dốc, theo gần đường đồng mức | Cắt dòng nước chảy dài trên sườn | Có lối xả ở hai đầu hoặc một đầu |
| Hố lắng | Trên mương, trước điểm xả | Giữ đất, cát bị cuốn theo nước | Nạo vét định kỳ, đất trả lại vườn |
Ở giai đoạn khai hoang, phần lớn các mương này là mương đất đào bằng máy hoặc tay. Khi trại đã ổn định, những đoạn chịu nước mạnh có thể được gia cố bằng đá, cỏ hay bê tông tuỳ điều kiện.
Đào mương tạm đúng cách
Mương tạm làm nhanh nhưng vẫn cần đúng vài điểm cơ bản để không biến thành rãnh xói.
- Cắm cọc theo tuyến đã đọc được, bắt đầu từ điểm xả ngược lên phía trên; đào từ dưới lên để nước luôn có đường thoát.
- Giữ đáy mương dốc đều và vừa phải; quá dốc thì nước chảy xiết xói đáy, quá bằng thì nước đọng.
- Làm mái mương thoải, nhất là trên đất cát, đất rời.
- Đất đào đổ về phía thấp của mương thành bờ, hoặc đem đắp chỗ trũng; không đổ về phía cao chắn đường nước vào mương.
- Ở chỗ mương đổi hướng hoặc dốc hơn, đặt vài tảng đá, bó cành để giảm tốc nước.
- Làm hố lắng trước điểm xả, đáy rộng hơn mương để nước chảy chậm lại, đất lắng xuống.
- Gieo cỏ hai bên bờ mương ngay sau khi đào.
Sau trận mưa lớn đầu tiên, đi dọc mương để xem chỗ nào tràn, chỗ nào xói đáy, chỗ nào đọng. Sửa ngay khi chỗ hỏng còn nhỏ. Một rãnh xói bằng ngón tay sau trận mưa đầu có thể thành rãnh sâu đến đầu gối sau vài trận nữa nếu để mặc.
Đất bằng, đất sét bí: khi nước không chảy mà đọng
Không phải thửa đất nào cũng có dòng nước rõ. Trên đất bằng hoặc gần bằng, nhất là đất sét, đất thịt nặng, nước mưa không chảy đi mà đọng thành những vũng rộng, thấm rất chậm. Ở đây mương không làm việc dẫn dòng mà làm việc tạo độ dốc nhân tạo: một mạng rãnh nông, song song, cách nhau đều, dẫn về một mương gom ở rìa thửa, đáy mương gom thấp hơn đáy rãnh để nước có đường chạy.
Trên loại đất này, đừng tin vào cảm giác "đất bằng nên dễ". San ủi làm đất bị nén thêm, nước càng khó thấm, vũng đọng càng lâu. Nên đào rãnh trước khi cho máy chạy nhiều, giữ đất mặt tơi, và khi san mặt bằng, tạo cho mỗi ô một độ nghiêng nhẹ về phía rãnh thay vì phẳng tuyệt đối. Với khu sẽ làm nền công trình trên đất sét bí, nên nâng nền cao hơn mặt đất xung quanh và có rãnh bao quanh nền. Sau mỗi trận mưa, quan sát xem vũng nào rút chậm nhất để biết chỗ cần thêm rãnh nhánh.
Điểm xả: nước đi đâu sau khi rời trại
Xả vào mương chung, kênh tiêu hay suối tự nhiên. Đây là chỗ xả hợp lý nhất, nhưng phải hỏi người quản lý mương, kênh, hoặc xã, vì nước của trại có thể làm quá tải mương chung hay mang đất bùn làm bồi lấp.
Không xả sang đất hàng xóm. Nước của bạn tập trung lại thành dòng mạnh hơn trước, đổ sang đất người khác là gây xói và gây chuyện. Nếu dòng nước tự nhiên vốn chảy qua đất họ, vẫn nên bàn trước khi đào mương làm nó mạnh hơn.
Không xả ra mặt đường. Nước chảy trên đường làm hỏng đường và nguy hiểm cho người đi lại. Đường của xã, của thôn là tài sản chung.
Hố thấm ở nơi không có chỗ xả. Nếu thửa đất nằm ở chỗ trũng kín, có thể làm hố thấm hoặc ao lắng chứa nước mưa. Kích thước và vị trí phải tính cẩn thận, đặt xa nền công trình và giếng nước, và rào lại nếu sâu để trẻ em, vật nuôi không rơi xuống.
Nước từ khu chuồng phải đi đường riêng. Nước mưa sạch và nước thải chăn nuôi không đi chung mương ra ngoài. Nước thải chăn nuôi có quy định riêng về thu gom, xử lý; nói kỹ ở phần môi trường trại. Tách hai dòng nước ngay từ lúc đào mương tạm đỡ phải đào lại khi dựng chuồng.
Từ mương tạm thành hệ thống thoát nước của trại
Sau một mùa mưa, bạn sẽ biết mương tạm nào chạy đúng, mương nào thừa, chỗ nào thiếu. Lúc đó mới là lúc vẽ hệ thống thoát nước lâu dài cùng với thiết kế mặt bằng: mương chính được gia cố, rãnh dọc đường nội bộ, máng xối và ống dẫn từ mái kho, mái chuồng, rãnh quanh nền công trình, cống qua đường. Mỗi công trình mới xây là một mảng mái và sân đổ nước rất nhanh, nên tính trước nước đó về đâu.
Một sai lầm hay gặp là lấp mương tạm khi san mặt bằng lần cuối vì nghĩ "đất đã ổn rồi". Nếu mương tạm đang chạy đúng đường nước tự nhiên, lấp đi là xoá mất đường thoát; trận mưa tiếp theo sẽ đòi lại. Giữ nó, sửa lại cho gọn, và để cỏ phủ. Ví dụ giả định: một thửa đất hai héc ta có một mương chính đào tạm trong mùa khô đầu tiên, sau một mùa mưa chỉ cần chỉnh lại hai đoạn và thêm một hố lắng trước điểm xả là thành mương chính lâu dài. Ngược lại, một mương tạm đào sai hướng có khi phải bỏ hẳn và lấp lại; đó là chi phí nhỏ so với một nền công trình bị nước xói chân.
Làm việc với hàng xóm và hệ thống mương chung
Nước không biết ranh giới thửa đất. Mương của bạn nhận nước từ đất cao hơn và đổ nước xuống đất thấp hơn, nên mọi thay đổi bạn làm đều ảnh hưởng tới người khác. Trước khi đào mương lớn, nhất là mương chặn nước từ đất hàng xóm hay mương xả vào mương chung, nên nói chuyện với những người liên quan. Họ thường biết những điều bạn chưa biết: năm nào nước lên cao, mương chung tắc ở đâu, ai giữ cống.
Ở nhiều vùng nông thôn, hệ thống mương thủy lợi, mương tiêu do tổ chức thủy lợi hoặc xã quản lý, có lịch nạo vét và quy định về việc đấu nối. Tự ý đào xả vào hoặc lấp mương chung có thể vi phạm quy định về thủy lợi. Hỏi xã về cách đấu nối và kiểm quy định hiện hành. Giữ quan hệ tốt từ đầu sẽ giúp bạn nhiều trong những mùa mưa lớn, khi cả xóm phải cùng mở cống, cùng đắp bờ. Một cách đơn giản để bắt đầu là mời hộ sát ranh ra xem tuyến mương bạn định đào, hỏi họ thấy có gì bất tiện, và ghi lại những điều hai bên đã thống nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mương thoát nước nên sâu và rộng bao nhiêu?
Tuỳ lượng nước mưa của vùng, diện tích thửa đổ về mương và loại đất. Không có kích thước chung. Bắt đầu với mương tạm vừa phải, quan sát qua vài trận mưa lớn rồi mở rộng chỗ tràn, đó là cách thực tế cho trại nhỏ và vừa.
Có nên đổ bê tông mương ngay từ đầu không?
Thường không nên. Mương đất có cỏ phủ rẻ, dễ sửa và cho thời gian kiểm chứng tuyến. Chỉ gia cố những đoạn đã chạy đúng mà vẫn xói mạnh, hoặc đoạn qua đường, qua nền công trình.
Thửa đất ở chỗ trũng không có chỗ xả thì sao?
Có thể nâng nền những khu cần khô, làm ao hay hố chứa nước mưa ở chỗ thấp nhất, và hỏi xã về khả năng đấu nối vào mương chung. Với thửa trũng nặng, cân nhắc lại loại trại phù hợp trước khi đầu tư nhiều.
Nước từ đất hàng xóm chảy sang đất mình thì làm gì?
Làm mương bao dẫn nước đi vòng về chỗ xả tự nhiên, không đẩy ngược lại sang họ. Nếu lượng nước tăng bất thường do hàng xóm vừa san lấp hay đào mương, nói chuyện trực tiếp trước, cần thì nhờ xã hoà giải.
Hố lắng có cần thiết không?
Ở giai đoạn khai hoang, đất trần dễ bị cuốn, hố lắng giữ phần lớn đất đó lại trong thửa thay vì trôi ra mương chung. Nạo vét định kỳ và đổ đất lắng lại khu trồng.
Mương có nguy hiểm cho trẻ em và vật nuôi không?
Mương sâu, mái dốc, có nước vào mùa mưa có thể nguy hiểm. Giữ mái thoải, đặt cầu qua mương ở chỗ đi lại, rào những đoạn sâu gần khu ở, và dặn trẻ không chơi gần mương khi trời mưa.