Lập trại giáp rừng được, nhưng bạn phải biết chính xác ranh giữa đất của mình và đất rừng, không đốt dọn trong mùa khô, giữ một dải cản lửa ở phía giáp rừng và chuẩn bị cho chuyện thú rừng vào phá vườn, phá chuồng. Luật Lâm nghiệp 2017 quản lý rừng theo ba loại: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất, mỗi loại có quy định riêng về những gì được làm ở bên trong và ở sát bên. Ranh rừng sai một vài mét cũng có thể khiến bạn trồng cây, dựng lán lên đất rừng mà không biết.
Rừng mang lại cho trại nhiều thứ: khí mát, nguồn nước, đất tốt, khung cảnh. Đi kèm là những rủi ro mà trại ở đồng bằng không gặp: lửa từ rừng vào hoặc từ trại ra rừng, thú rừng, sạt lở, và việc vô tình vi phạm luật lâm nghiệp. Bài này giúp bạn nhìn từng rủi ro đó từ góc người lập trại.
Đất giáp rừng là đất gì và rừng bên cạnh là loại nào
Việc đầu tiên khi xem một thửa đất sát rừng là hỏi cho rõ hai điều: thửa đất của bạn là loại đất gì trên giấy tờ, và khu rừng liền kề thuộc loại rừng nào, ai quản lý. Rất nhiều thửa đất được rao là "đất vườn giáp rừng" thực ra có một phần là đất rừng sản xuất, hoặc phần đã trồng cây ăn trái lại nằm trong ranh rừng phòng hộ theo bản đồ quy hoạch lâm nghiệp.
Rừng đặc dụng gồm vườn quốc gia, khu bảo tồn, rừng cảnh quan, được bảo vệ chặt nhất. Rừng phòng hộ giữ đất, giữ nước đầu nguồn, chắn gió chắn cát ven biển. Rừng sản xuất được khai thác theo kế hoạch và có thể do doanh nghiệp, ban quản lý, cộng đồng hoặc hộ gia đình giữ. Trại cạnh rừng đặc dụng và phòng hộ thường phải chịu thêm quy định của vùng đệm, còn cạnh rừng sản xuất thì chủ yếu là chuyện ranh và phòng lửa.
Nơi hỏi là UBND xã, kiểm lâm địa bàn và ban quản lý rừng nếu có. Mang theo số thửa, tờ bản đồ và nếu được, toạ độ các góc thửa. Hỏi thẳng: thửa này có phần nào chồng lên ranh rừng không, rừng bên cạnh là loại gì, ai là chủ rừng. Đất đai có tranh chấp với chủ rừng thì càng phải biết trước khi đặt cọc.
Xác định ranh rừng trên thực địa
Ranh rừng trên giấy và ranh trên thực địa nhiều khi không khớp, nhất là ở vùng đất được khai phá dần qua nhiều năm. Trình tự dưới đây giúp bạn không dựng trại lên đất không phải của mình.
- Xin trích lục thửa đất có toạ độ, và hỏi kiểm lâm về ranh rừng liền kề theo bản đồ quản lý rừng.
- Đi thực địa cùng người bán hoặc chủ cho thuê, cán bộ địa chính xã và nếu được, cán bộ kiểm lâm hoặc đại diện chủ rừng.
- Đối chiếu từng góc thửa bằng thiết bị định vị với toạ độ trên trích lục. Ghi lại những điểm lệch.
- Tìm mốc ranh rừng nếu đã có: cọc bê tông, cột sơn, hàng cây ranh. Chụp ảnh từng mốc với cảnh nền để sau này nhận lại.
- Với những đoạn chưa rõ, đề nghị cắm mốc theo thủ tục đo đạc; việc đo đạc, cắm mốc chi tiết nên làm qua đơn vị đo đạc có chức năng.
- Ghi vào sơ đồ trại một dải đất trống phía trong ranh của bạn, không trồng sát mép rừng, để vừa làm đường cản lửa vừa làm lối đi kiểm tra ranh.
Nếu phát hiện cây đã trồng hay lán trại có sẵn nằm lấn vào đất rừng, đừng tự ý giữ lại vì "người cũ đã làm". Hỏi kiểm lâm về hướng xử lý trước khi nhận đất.
Phòng lửa ở trại giáp rừng
Không đốt dọn trong mùa khô. Đốt cỏ, đốt rác, đốt cành sau khi phát dọn là nguyên nhân quen thuộc của cháy rừng. Mùa khô ở mỗi vùng mỗi khác, nhưng khi kiểm lâm đã báo cấp dự báo cháy rừng cao thì không đốt bất cứ thứ gì ngoài trời. Cành lá phát dọn nên băm nhỏ ủ làm phân hoặc để mục.
Giữ đường băng cản lửa. Một dải đất được dọn sạch cỏ khô, lá khô dọc ranh giáp rừng, đủ rộng để lửa cỏ không vượt qua và để người đi kiểm tra. Dải này cần được dọn lại trước mỗi mùa khô, không phải làm một lần là xong.
Chọn cây trồng dọc ranh. Một số cây ít bắt lửa, giữ ẩm tốt được người địa phương trồng làm hàng rào xanh cản lửa. Hỏi kiểm lâm hoặc khuyến nông địa phương loại nào hợp vùng, đừng trồng cây nhiều dầu, nhiều lá khô rụng dày sát rừng.
Kho nhiên liệu, rơm rạ đặt xa rừng. Xăng dầu cho máy cắt cỏ, bình gas, rơm khô, mùn cưa đặt ở phía trại xa rừng nhất, có mái và nền đất trống xung quanh.
Nguồn nước và dụng cụ chữa cháy sẵn sàng. Bồn nước, ao, máy bơm và vòi đủ dài ở gần phía giáp rừng; bàn dập lửa, cuốc, xẻng để ở chỗ dễ lấy. Người trông trại phải biết số liên lạc kiểm lâm và chính quyền xã.
Thú rừng vào phá trại: lường trước và sống chung
Ở nhiều vùng trung du, miền núi, trại sát rừng sẽ gặp lợn rừng, khỉ, chồn, sóc, nhím phá vườn, phá chuồng gà; ở một số nơi còn có voi rừng đi qua. Đa số các loài này được pháp luật bảo vệ ở mức khác nhau, có loài thuộc danh mục nguy cấp, quý, hiếm. Không được bẫy, đánh bả, bắn hay giăng điện để diệt chúng.
Cách làm hợp pháp và hiệu quả là ngăn chúng vào khu quan trọng. Hàng rào chắc ở phía giáp rừng, chuồng gà, vịt có lưới kín và đóng cửa ban đêm, kho thức ăn chăn nuôi kín, không để trái rụng, thức ăn thừa thu hút thú. Chó trông trại giúp báo động. Đèn và âm thanh có tác dụng lúc đầu nhưng thú thường quen dần.
Nếu thú lớn như voi rừng xuất hiện, tuyệt đối không tiếp cận, không xua đuổi bằng lửa, pháo một cách tự phát. Báo ngay chính quyền xã và kiểm lâm, vì nhiều địa phương có tổ ứng phó riêng. Thiệt hại do thú rừng gây ra ở một số vùng có chính sách hỗ trợ, hãy hỏi xã để biết cách lập biên bản.
Khi chọn cây và con nuôi cho trại giáp rừng, nên tính luôn chuyện thú. Vườn bắp, khoai, mía sát mép rừng gần như là lời mời lợn rừng; chuồng gà thả rông ban đêm là mồi cho chồn, cầy. Đặt những thứ hấp dẫn thú ở phía trong của trại, phía giáp rừng dành cho cây lâu năm ít bị phá hoặc dải cỏ trống. Ghi lại dấu chân, lối mòn thú hay đi qua để biết nên gia cố đoạn rào nào trước.
Những việc không được làm khi trại sát rừng
Một số việc tưởng nhỏ lại vi phạm luật lâm nghiệp hoặc gây hậu quả lớn. Danh sách dưới đây là những điều người lập trại hay vướng:
- Chặt cây trong rừng để lấy gỗ dựng chuồng, làm cọc rào, dù chỉ vài cây.
- Phát lấn dần vào ranh rừng, mỗi năm một ít, để mở rộng vườn.
- Thả bò, dê vào rừng phòng hộ, rừng đặc dụng khi chưa được phép.
- Săn bắt, bẫy, mua bán động vật rừng, kể cả để làm món ăn đãi khách.
- Đốt dọn, hun khói lấy mật ong rừng, đốt rác sát mép rừng.
- Đổ rác, xác vật nuôi, bao bì thuốc vào rừng hay suối đầu nguồn.
- Mở đường xuyên qua đất rừng để rút ngắn lối vào trại.
- Khai thác đất, đá, cát trong ranh rừng để đắp nền.
Khi không chắc một việc có được phép hay không, hỏi kiểm lâm địa bàn. Kiểm lâm thường sẵn lòng hướng dẫn chủ trại mới, vì phòng ngừa luôn dễ hơn xử lý sau.
Bảng kiểm trước mỗi mùa khô cho trại giáp rừng
Bảng dưới gom các việc nên làm trong vài tuần trước khi mùa khô vào cao điểm. In ra, dán ở lán trại, giao người trông trại đánh dấu từng việc khi xong.
| Việc | Cách làm | Ai làm |
|---|---|---|
| Dọn lại đường băng cản lửa | Phát cỏ, cào lá khô, gom cành ra khỏi dải đất dọc ranh rừng | Người trông trại, thuê thêm công nếu dải dài |
| Kiểm nguồn nước chữa cháy | Bồn đầy, ao còn nước, máy bơm nổ được, vòi đủ dài không thủng | Người trông trại |
| Dời vật liệu dễ cháy | Rơm, mùn cưa, bao bì, can xăng dồn về kho phía xa rừng | Người trông trại |
| Kiểm dụng cụ | Bàn dập lửa, cuốc, xẻng, bình chữa cháy để đúng chỗ, còn dùng được | Chủ trại kiểm khi về trại |
| Thống nhất liên lạc | Danh sách người cần gọi khi có lửa: kiểm lâm, xã, hàng xóm giáp ranh | Chủ trại |
| Nhắc người làm thuê | Không hút thuốc, không đốt rác, không nấu nướng ngoài trời gần ranh rừng | Chủ trại, nhắc lại mỗi đợt thuê mới |
Mùa khô dài, nên giữa mùa nên dọn lại đường băng một lần nữa. Lá rụng tích dần, một dải đất sạch đầu mùa có thể phủ dày lá khô sau vài tuần. Nếu xã hoặc ban quản lý rừng tổ chức tập huấn phòng cháy cho các hộ giáp rừng, hãy cho người trông trại đi dự.
Đất dốc, sạt lở và nước đầu nguồn
Trại giáp rừng thường nằm trên đất dốc hoặc dưới chân đồi. Rừng phía trên giữ đất, nhưng phần đất trại đã phát dọn thì dễ xói. Đừng san gạt mặt bằng lớn ở chân dốc giáp rừng, đừng đào ta luy dựng đứng sau lưng chuồng. Mùa mưa, quan sát vết nứt trên sườn, nước đục bất thường từ khe, cây nghiêng, những dấu hiệu sạt lở mà người địa phương hay nhắc.
Nếu trại lấy nước từ khe suối chảy ra từ rừng, nguồn nước đó gắn với sức khoẻ của khu rừng. Giữ rừng đầu nguồn nguyên vẹn là giữ nước cho chính trại. Không đặt chuồng, hố phân ở phía trên nguồn nước, không để vật nuôi lội vào khe suối.
Khi thiết kế mặt bằng, chừa vùng đệm cây xanh rộng hơn ở phía giáp rừng thay vì tận dụng đến mép. Phần đất "mất" đó thực ra là thứ bảo hiểm cho trại trước lửa, thú và sạt lở.
Nếu trại có ao hoặc hồ trữ nước ở chân dốc, kiểm bờ ao sau mỗi trận mưa lớn. Bờ ao đắp bằng đất mới, chưa có cỏ giữ, rất dễ bị nước từ sườn đồi xói. Một rãnh đón nước chạy ngang sườn phía trên trại giúp dẫn nước mưa đi vòng, giảm lượng nước đổ thẳng qua chuồng và ao. Việc đào rãnh cũng phải nằm trong đất của bạn, không đào vào đất rừng.
Câu hỏi thường gặp
Mua đất giáp rừng phòng hộ có làm trại được không?
Được nếu thửa đất của bạn là đất nông nghiệp hợp pháp nằm ngoài ranh rừng phòng hộ. Bạn cần xác định chính xác ranh với kiểm lâm và xã, tuân thủ quy định vùng đệm nếu có, và không lấn vào đất rừng khi mở rộng.
Đốt cỏ sau khi phát dọn đất giáp rừng có bị cấm không?
Trong mùa khô và khi cấp dự báo cháy rừng cao, đốt ngoài trời sát rừng là việc không được làm và rất nguy hiểm. Ngoài mùa khô cũng nên hạn chế. Cỏ, cành phát dọn nên băm nhỏ để ủ hoặc để mục tại chỗ.
Lợn rừng phá vườn thì có được bẫy không?
Không nên và nhiều trường hợp là vi phạm, vì nhiều loài thú rừng được pháp luật bảo vệ, bẫy và giăng điện còn gây nguy hiểm cho người. Cách đúng là rào chắc, giữ kho kín, dùng chó trông và báo xã, kiểm lâm khi thiệt hại lớn.
Đường băng cản lửa rộng bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung cho mọi nơi, vì phụ thuộc loại thực bì, độ dốc và hướng gió. Bạn nên hỏi kiểm lâm địa bàn, họ thường có hướng dẫn cụ thể cho từng vùng. Quan trọng là dải đó được dọn lại trước mỗi mùa khô.
Cây đã trồng lấn sang ranh rừng từ đời chủ cũ thì xử lý thế nào?
Không nên tự giữ lại hay tự chặt. Hãy báo kiểm lâm và xã để được hướng dẫn xử lý theo quy định. Nếu bạn đang mua đất, nên làm rõ chuyện này trước khi đặt cọc và ghi vào hợp đồng.
Có cần báo kiểm lâm khi bắt đầu lập trại giáp rừng không?
Không có nghĩa vụ chung cho mọi trường hợp, nhưng nên làm. Gặp kiểm lâm địa bàn sớm giúp bạn biết ranh rừng, mùa cao điểm cháy, loài thú hay xuất hiện và các quy định riêng của vùng, tránh vi phạm do không biết.