Một trang trại 1 ha (10.000 mét vuông) do gia đình tự làm thường bố trí theo nguyên tắc: kho và khu ở sát cổng, khu sản xuất chiếm phần lớn diện tích ở giữa, chuồng nhỏ và chỗ ủ phân ở góc cuối gió, ao (nếu có) ở chỗ trũng nhất, và một lối đi chính chạy từ cổng xuyên trại. Với thửa dài và hẹp, các khu xếp nối nhau theo chiều dài, đầu sạch ở phía giáp đường, đầu bẩn ở phía trong.
Bài này đưa ra hai mẫu bố trí giả định để bạn hình dung, không phải định mức. Diện tích từng khu trên đất của bạn sẽ khác tùy cây con, nguồn nước và số người làm. Mục đích là cho thấy cách suy luận và những chỗ dễ sai ở quy mô 1 ha.
Một héc-ta ngoài đất trông như thế nào
Một héc-ta là mười nghìn mét vuông, tức mười sào Nam Bộ, khoảng hai mươi sào Trung Bộ, hoặc gần hai mươi tám sào Bắc Bộ. Nếu thửa gần vuông, mỗi cạnh khoảng một trăm mét; đi bộ hết một vòng ranh mất vài phút. Nếu thửa dài hẹp, như kiểu đất ruộng phổ biến ở đồng bằng, có thể chỉ rộng vài chục mét nhưng dài vài trăm mét.
Trên giấy, một héc-ta trông rộng. Nhưng khi bắt đầu đặt kho, nhà ở, sân, lối đi, chuồng, chỗ ủ phân, ao, vùng đệm và khoảng cách cần thiết giữa chúng, phần đất còn lại cho sản xuất co lại nhanh hơn bạn nghĩ. Đây là lý do nhiều trại 1 ha cố nhét quá nhiều thứ, rồi thứ nào cũng chật.
Hình dạng thửa ảnh hưởng tới bố trí nhiều hơn diện tích. Thửa vuông dễ gom các khu quanh một trục, đường đi ngắn. Thửa dài hẹp buộc các khu xếp hàng một, đường đi dài và khó tách dòng sạch bẩn. Thửa méo, có góc nhọn thì những góc đó thường hợp làm vùng đệm, chỗ ủ phân hoặc trồng cây chắn gió.
Giả định cho mẫu bố trí
Để mẫu bố trí có ý nghĩa, cần nói rõ giả định. Mẫu trong bài dựa trên một trại giả định như sau:
- Thửa đất nông nghiệp khoảng 1 ha, gần bằng phẳng, dốc nhẹ về một phía.
- Một cạnh giáp đường liên thôn, xe tải nhỏ vào được mùa khô và mùa mưa.
- Nguồn nước là một giếng khoan đã có hoặc sẽ khoan, cộng nước mưa; không có kênh thủy lợi sát ranh.
- Có điện lưới một pha ở trụ gần đường.
- Gia đình có hai lao động chính, mùa vụ thuê thêm người.
- Mục tiêu sản xuất: cây ăn trái lâu năm làm nguồn thu chính, rau màu ngắn ngày xen giai đoạn cây còn nhỏ, một chuồng gà quy mô gia đình, một ao nhỏ trữ nước kết hợp nuôi cá cho bữa ăn.
- Có một người ở lại trông trại, nhà ở chính của gia đình ở nơi khác.
Nếu trại của bạn khác các giả định này ở điểm quan trọng, như không có giếng, đất dốc mạnh hoặc chỉ chăn nuôi, cần điều chỉnh mẫu chứ không áp dụng nguyên.
Phân bổ diện tích giả định cho thửa 1 ha
Bảng dưới là một cách chia giả định cho trại ở trên. Tỷ lệ chỉ để hình dung thứ bậc, không phải chuẩn:
| Khu | Diện tích giả định | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kho, chỗ ở người trông trại, sân bốc dỡ | Khoảng vài trăm mét vuông | Sát cổng, nền cao |
| Lối đi chính, lối đi giữa các lô | Khoảng một phần mười diện tích | Hay bị đánh giá thấp nhất |
| Ao trữ nước | Vài trăm đến khoảng một nghìn mét vuông | Ở chỗ trũng, có bờ an toàn |
| Chuồng gà, sân thả, chỗ ủ phân | Vài trăm mét vuông | Góc cuối gió, xa giếng |
| Vùng đệm, hàng rào, cây chắn gió | Dải quanh ranh và quanh chuồng | Có thể trồng cây có ích |
| Khu sản xuất cây ăn trái và rau | Phần còn lại, thường trên một nửa diện tích | Chia lô đều theo lối đi |
Điều đáng chú ý là lối đi và vùng đệm cộng lại chiếm một phần không nhỏ. Người mới hay quên tính, rồi khi trồng xong mới thấy không còn chỗ cho xe rùa đi giữa các hàng cây.
Đặt từng khu trên thửa gần vuông
Với thửa gần vuông, cạnh phía trước giáp đường, có thể đặt theo thứ tự sau:
- Mở cổng ở giữa hoặc lệch về một phía của cạnh giáp đường, chỗ tầm nhìn tốt ra đường chung.
- Đặt kho và chỗ ở người trông trại ngay sau cổng, ở phía đầu gió chính, quanh một sân nhỏ đủ cho xe tải nhỏ quay đầu.
- Kẻ lối đi chính từ sân thẳng vào giữa thửa, kết thúc ở khoảng hai phần ba chiều sâu; dọc lối đi chạy ống nước và dây điện.
- Xác định chỗ trũng nhất để đặt ao, thường ở một góc phía sau; ao cách lối đi chính một khoảng an toàn, bờ có rào thấp.
- Đặt chuồng gà và chỗ ủ phân ở góc sau còn lại, cuối gió, xa giếng; có lối riêng từ chuồng ra vườn để chở phân đã ủ.
- Chia phần còn lại thành các lô hình chữ nhật hai bên lối đi chính, cây ăn trái trồng theo hàng song song lối đi, rau xen giữa hàng khi cây còn nhỏ.
- Chạy dải cây chắn gió và hàng rào quanh ranh, dày hơn ở phía giáp chuồng và phía gió mạnh.
Theo cách đặt này, xe vào tới kho không đi qua vườn, người trông trại nhìn được cổng, mùi chuồng bay ra phía sau trại, nước mưa từ vườn chảy về ao.
Khi thửa 1 ha dài và hẹp
Ở đồng bằng sông Cửu Long, đồng bằng sông Hồng và nhiều vùng ven sông, đất thường chia thành dải dài và hẹp vuông góc với đường hoặc kênh. Với thửa như vậy, các khu xếp nối tiếp nhau theo chiều dài: phía giáp đường là cổng, kho, khu ở; tiếp theo là vườn và rau; cuối cùng là chuồng, chỗ ủ phân. Nếu phía cuối thửa giáp kênh, ao có thể đặt ở đó để lấy nước, nhưng chỗ ủ phân phải lùi xa mép kênh.
Vấn đề lớn của thửa dài là đường đi. Lối đi chính chạy suốt chiều dài, và mọi dòng di chuyển đều phải dùng nó. Để giảm giao cắt, có thể làm một lối phụ dọc theo một cạnh dài cho xe rùa chở phân và chất thải, lối chính dọc cạnh kia hoặc ở giữa cho người và nông sản.
Thửa hẹp cũng dễ va chạm với hàng xóm hai bên vì ranh dài. Chuồng nên đặt giữa chiều ngang thửa thay vì sát một ranh, dải cây chắn hai bên dày hơn. Trước khi đặt chuồng, kiểm xem phía cuối thửa hàng xóm có nhà ở hay giếng nước không.
Những thứ trại 1 ha không nên cố nhét vào
Quá nhiều loại cây con. Mỗi loại cần chỗ, lối đi, kỹ thuật riêng. Một héc-ta với mười loại cây và năm loại vật nuôi thường thành một khu vườn rối, khó chăm và khó bán.
Chuồng nuôi quy mô vượt sức đất. Chuồng heo, chuồng bò quy mô lớn cần khoảng cách, khu chất thải và đất xử lý phân tương xứng. Trên 1 ha có nhà ở và vườn, quy mô chăn nuôi nên giữ ở mức gia đình, và vẫn phải đáp ứng quy định chăn nuôi hiện hành.
Sân phơi và nhà kho làm theo cỡ trại lớn. Nhiều người thấy sân phơi, nhà kho ở các trại lớn rồi làm theo, kết quả là một nửa sân bỏ trống quanh năm trong khi vườn thiếu đất. Ở quy mô 1 ha, kho và sân nên tính theo lượng vật tư và nông sản thật của một vụ, cộng thêm khoảng dư vừa phải, và đặt sát đất dự trữ để mở rộng khi cần.
Ao quá to. Ao lớn chiếm đất sản xuất, tốn công đào, và nếu không đủ nước bổ sung mùa khô sẽ thành hố trơ đáy. Ao nên tính theo nhu cầu trữ nước thực tế và nguồn nước bổ sung.
Nhà ở lớn kiểu biệt thự vườn. Ngoài chuyện diện tích, công trình nhà ở trên đất nông nghiệp có quy định riêng; không nên dựng nhà ở trá hình dưới danh nghĩa kho hay lán. Phần này nên hỏi UBND xã trước khi làm.
Lối đi, nước, điện ở quy mô 1 ha
Ở quy mô 1 ha, lối đi chính thường chỉ cần đủ cho xe tải nhỏ tới kho; phần còn lại là lối cho xe máy, xe kéo nhỏ, xe rùa. Nhưng dù nhỏ, lối đi giữa các lô phải liên tục và nối về lối chính, để mùa thu hoạch không phải khuân hàng qua luống.
Nước từ một giếng khoan đặt gần khu ở, xa chuồng và chỗ ủ phân, có bồn chứa trên cao hoặc trên giá ở chỗ cao nhất. Ống chính chạy dọc lối đi chính, nhánh chạy dọc lối giữa các lô. Ao trữ đóng vai trò dự phòng mùa khô và nơi nhận nước mưa từ vườn.
Điện lưới một pha thường đủ cho bơm giếng, đèn, máy nhỏ ở trại 1 ha. Dây điện nội bộ nên đi trên trụ hoặc trong ống dọc lối đi, ổ cắm ngoài trời có mái che và thiết bị chống giật. Chuồng gà ẩm ướt là nơi cần chú ý an toàn điện nhất. Nếu sau này dự kiến thêm máy sơ chế hay kho lạnh nhỏ, hỏi trước bên điện lực về khả năng nâng công suất.
Kiểm mẫu bố trí bằng một ngày làm việc tưởng tượng
Trước khi trồng cây đầu tiên, hãy đi bộ trên thửa đất theo đúng những việc sẽ làm trong một ngày bình thường, với các vị trí đã cắm cọc. Sáng sớm, người trông trại từ chỗ ở ra cho gà ăn: lấy cám ở kho, đi tới chuồng mất bao lâu, có phải băng qua luống rau không. Tiếp theo là tưới: mở van ở đâu, ống dẫn tới lô xa nhất đi đường nào. Trưa, gom trứng và rau về kho: lối đi có đủ rộng cho xe đẩy không, có phải đi qua chỗ ủ phân không.
Chiều muộn, một xe tải nhỏ tới lấy hàng: xe vào cổng, tới sân, quay đầu có vướng gì không. Tối, người trông trại đi một vòng kiểm tra: từ chỗ ở nhìn được cổng và chuồng không, đường đi có đèn hoặc ít nhất có mặt đường phẳng để đi bằng đèn pin không.
Lặp lại bài đi thử này cho một ngày mùa mưa và một ngày thu hoạch cao điểm. Ở quy mô 1 ha, những khoảng cách tưởng nhỏ trên giấy, như ba mươi mét giữa kho và chuồng, nhân lên vài lượt mỗi ngày trong nhiều năm sẽ thành rất nhiều bước chân. Bất cứ chỗ nào bạn thấy mình phải đi vòng hoặc mang vác nặng qua chỗ không có lối, đó là chỗ cần chỉnh mẫu bố trí trước khi xây và trồng.
Câu hỏi thường gặp
Một héc-ta có đủ làm trang trại không?
Đủ cho một trang trại gia đình quy mô nhỏ nếu chọn ít loại cây con, bố trí gọn và có đầu ra rõ. Việc trại có đạt tiêu chí kinh tế trang trại theo quy định hay không là chuyện khác, phụ thuộc tiêu chí hiện hành, không chỉ diện tích.
Trại 1 ha có nên đào ao không?
Nên cân nhắc nếu nguồn nước mùa khô không ổn định và đất có chỗ trũng tự nhiên. Ao nên vừa phải, đặt ở chỗ trũng, có bờ an toàn và rào cho trẻ em. Nếu đã có kênh thủy lợi ổn định, ao có thể nhỏ hơn hoặc không cần.
Đặt nhà cho người trông trại ở đâu trên thửa 1 ha?
Gần cổng, ở phía đầu gió chính, nhìn được cổng và kho. Việc dựng công trình cho người trông trại trên đất nông nghiệp có quy định riêng, nên hỏi UBND xã về loại công trình và quy mô được phép trước khi làm.
Lối đi chiếm bao nhiêu diện tích là hợp lý?
Không có con số cố định, nhưng ở trại có nhiều lô và hàng cây, lối đi thường chiếm một phần đáng kể. Tốt hơn là tính đủ lối đi từ đầu rồi trồng ít đi một chút, còn hơn trồng kín rồi không có đường chăm và thu hoạch.
Thửa 1 ha chia làm hai mảnh cách nhau thì bố trí thế nào?
Coi mỗi mảnh là một khu riêng: mảnh gần đường đặt kho, khu ở, nhà sơ chế; mảnh xa làm khu sản xuất, có thể thêm một kho dụng cụ nhỏ. Chuồng nên đặt ở mảnh xa khu dân cư hơn, đúng hướng gió.