Phần lớn đám cháy ở trang trại bắt đầu từ vài nguồn quen thuộc: dây điện, bóng úm, quạt trong chuồng ẩm và bụi; đống rơm, trấu, mùn cưa, cỏ khô để sát công trình; kho chứa phân bón, nhiên liệu không đúng cách; và lửa đốt dọn cỏ rác lan ra ngoài kiểm soát. Phòng cháy ở trại chủ yếu là sắp xếp: đặt vật dễ cháy cách xa chuồng và kho, đi dây điện đúng cách, có nước và dụng cụ ở gần, và người trong trại biết làm gì trong vài phút đầu.
Trại thường ở xa đội chữa cháy chuyên nghiệp, đường vào hẹp, nước không sẵn như ở phố. Một đám cháy chuồng gà, chuồng heo vào ban đêm có thể thiêu cả đàn trước khi xe chữa cháy tới. Bài này giúp bạn nhìn trại của mình bằng con mắt của người phòng cháy, từ mặt bằng tới thói quen hằng ngày.
Những nguồn lửa hay gặp ở trại
Điện trong chuồng. Chuồng là môi trường khắc nghiệt cho dây điện: ẩm, có khí từ phân, có bụi cám, có chuột cắn dây. Ổ cắm nối tạm, dây điện thả dưới nền, bóng úm treo sát chất độn chuồng, quạt chạy liên tục không vệ sinh là những điểm hay bắt lửa.
Rơm, trấu, mùn cưa, cỏ khô. Đây là vật liệu cháy nhanh nhất ở trại, lại thường được chất ngay sát chuồng cho tiện. Đống rơm ẩm ủ lâu còn có thể tự nóng lên bên trong.
Lửa đốt dọn. Đốt cỏ, đốt rác, đốt rơm rạ sau thu hoạch, đốt vỏ bao bì là việc quen ở nông thôn. Gió đổi chiều một chút là lửa chạy sang đống rơm, chuồng hay vườn bên cạnh.
Nhiên liệu và gas. Xăng dầu cho máy cày, máy cắt cỏ, máy phát; bình gas nấu ăn hoặc sưởi úm. Để chung với rơm và phân bón trong một kho tạm là sự kết hợp nguy hiểm.
Bếp nấu, sưởi của người trông trại. Bếp củi, bếp than trong lán gỗ, mái lá; lửa sưởi mùa lạnh ở trại miền núi. Người mệt ngủ quên bên bếp là kịch bản quen.
Máy móc nóng. Máy phát, máy bơm, máy sấy chạy lâu, đặt cạnh rơm cỏ khô. Ống xả nóng chạm vào cỏ khô là đủ bắt lửa.
Xếp đặt vật dễ cháy trên mặt bằng trại
Phần lớn công việc phòng cháy được quyết định từ lúc vẽ mặt bằng trại. Bảng dưới gợi ý cách đặt từng loại vật liệu. Khoảng cách cụ thể nên hỏi cơ quan phòng cháy địa phương, vì phụ thuộc quy mô kho và loại công trình.
| Vật liệu | Nên đặt ở đâu | Tránh |
|---|---|---|
| Rơm, cỏ khô, chất độn chuồng dự trữ | Lán riêng có mái, cách chuồng và nhà ở một khoảng đất trống, cuối hướng gió | Chất sát vách chuồng, dưới mái chuồng, cạnh bếp |
| Trấu, mùn cưa | Kho khô, kín gió, có cửa đóng | Để hở ngoài trời gần nơi đốt rác |
| Phân bón hoá học | Kho riêng, khô, xếp trên kệ, tách khỏi nhiên liệu | Xếp chung với xăng dầu, rơm khô |
| Xăng dầu, nhớt | Chỗ riêng thoáng, có mái, nền không thấm, xa nguồn lửa | Đặt trong lán ở của người trông trại |
| Bình gas | Nơi thoáng, đứng thẳng, có dây và van tốt | Đặt trong chuồng úm kín, gần rơm |
| Máy phát điện | Nhà máy riêng hoặc mái che thoáng, nền đất trống xung quanh | Đặt trong kho rơm hay chuồng kín |
Nguyên tắc chung: tách nhóm. Rơm và cỏ một chỗ, nhiên liệu một chỗ, phân bón một chỗ, và mỗi chỗ có đất trống xung quanh. Một đám cháy ở kho rơm khi đó không lan sang chuồng, và một đám cháy ở chỗ nhiên liệu không có rơm để bùng lên.
Điện chuồng trại: chỗ hay sinh sự cố
Điện chuồng trại nên được đi bởi thợ có tay nghề, dùng vật tư chịu ẩm, ống luồn dây, hộp kín cho ổ cắm và công tắc, có thiết bị chống giật và cầu dao riêng cho từng dãy chuồng. Dây không thả dưới nền, không vắt qua xà gỗ không có ống bọc, không nối tạm bằng băng keo. Tủ điện đặt ở chỗ khô, ngoài chuồng hoặc ở đầu chuồng, có thể cắt điện cả dãy từ bên ngoài khi có sự cố.
Bóng úm sưởi cho gà, heo con là nguồn nhiệt mạnh. Treo bóng đủ cao so với chất độn chuồng, có chụp bảo vệ, dây treo chắc, không treo bằng chính dây điện. Kiểm tra mỗi ngày trong mùa úm. Quạt hút, quạt đối lưu trong chuồng kín cần được vệ sinh bụi định kỳ vì bụi cám, bụi lông bám trên mô tơ là chất dễ cháy.
Chuột cắn dây là nguyên nhân âm thầm của nhiều vụ chập điện. Kiểm tra dây trong chuồng và kho định kỳ, thay ngay những đoạn bị cắn trầy vỏ. Phần chi tiết về kéo điện về trại, điện một pha hay ba pha và điện mặt trời có ở bài riêng về điện, đường và kết nối; ở đây chỉ nhắc phần an toàn chống cháy.
Một thói quen nên có: cuối mỗi ngày, người trông trại đi một vòng tắt các thiết bị không cần chạy qua đêm, sờ thử ổ cắm, phích cắm xem có nóng bất thường không, ngửi xem có mùi khét. Ổ cắm hoặc dây ấm lên khi đang tải là dấu hiệu tiếp xúc kém, cần sửa ngay chứ không đợi tới khi có khói.
Đốt dọn ở trại: khi nào không đốt, đốt thì thế nào
Cách an toàn nhất là không đốt. Cỏ, cành phát dọn có thể băm nhỏ để ủ, để mục làm lớp phủ đất. Rơm rạ có thể cuộn làm thức ăn, độn chuồng hoặc trồng nấm. Rác nhựa, bao bì thuốc bảo vệ thực vật không được đốt, phải thu gom theo hướng dẫn của địa phương. Đốt ngoài trời còn bị hạn chế ở nhiều địa phương vì khói bụi ảnh hưởng khu dân cư và giao thông.
Nếu buộc phải đốt một lượng nhỏ cỏ rác ở nơi được phép, chọn ngày lặng gió, không đốt trong mùa khô cao điểm, càng không đốt khi trại ở gần rừng hoặc khi chính quyền đã thông báo cấp dự báo cháy cao. Dọn một vòng đất trống quanh đống đốt, có nước và dụng cụ sẵn sàng, có người đứng canh tới khi tắt hẳn, kể cả than hồng âm ỉ.
Không giao việc đốt cho trẻ em hay người làm thuê mới, không đốt rồi bỏ đi làm việc khác. Nhiều đám cháy lớn bắt đầu từ một đống cỏ "đã tắt" vào buổi trưa, rồi bùng lại vào buổi chiều khi gió nổi.
Nếu trại giáp ruộng, vườn của người khác, báo trước cho họ khi định đốt, để họ để mắt tới phía bên kia ranh. Một lời báo vừa giúp có thêm người canh, vừa tránh được hiểu lầm khi khói bay sang nhà bên. Ghi ngày, giờ và chỗ đốt vào sổ nhật ký trại để lần sau biết lửa từng đốt ở đâu.
Khi có cháy: vài phút đầu ở trại
Trại nào cũng nên có một kế hoạch đơn giản, mọi người trong trại đều biết. Dưới đây là thứ tự việc làm khi phát hiện cháy:
- Hô to báo cho mọi người trong trại, ưu tiên an toàn của người trước tiên.
- Cắt cầu dao điện khu vực cháy nếu tiếp cận được an toàn. Không dội nước vào chỗ cháy có điện khi chưa cắt điện.
- Gọi lực lượng chữa cháy theo số khẩn cấp quốc gia và báo chính quyền xã, hàng xóm gần nhất.
- Nếu đám cháy còn nhỏ, dùng bình chữa cháy, nước, cát hoặc bàn dập lửa để dập. Không cố dập khi lửa đã lớn, khói dày.
- Mở lối thoát cho vật nuôi nếu làm được mà không đặt người vào nguy hiểm. Không chạy vào chuồng đang cháy để cứu vật nuôi.
- Dời vật dễ cháy, nhiên liệu ở gần đám cháy ra xa nếu còn an toàn.
- Khi xe chữa cháy tới, cử một người ra đầu đường dẫn đường, chỉ vị trí nguồn nước, cầu dao và nơi chứa nhiên liệu.
Bảng nhỏ ghi thứ tự này nên dán ở lán trông trại và ở tủ điện. Khi có lửa, người ta hay luống cuống, một danh sách quen mắt giúp làm đúng thứ tự.
Sau đám cháy: an toàn trước, rồi mới dọn
Khi lửa đã tắt, đừng vội cho người vào dọn. Mái tôn, xà gỗ, vách chuồng sau khi cháy có thể sập bất ngờ; đống rơm, trấu có thể còn cháy âm ỉ bên trong và bùng lại sau vài giờ. Giữ một người canh khu vực cháy ít nhất tới hết ngày, có nước sẵn, và chỉ vào khi lực lượng chữa cháy đã xác nhận an toàn.
Điện ở khu cháy phải được thợ điện kiểm tra lại toàn bộ trước khi đóng cầu dao. Dây đã bị nóng chảy vỏ, ổ cắm bị hơ lửa đều cần thay mới. Nếu có vật nuôi chết, xử lý xác theo hướng dẫn của cán bộ thú y địa phương, không vứt ra sông suối, không để lâu ngoài trời.
Chụp ảnh, ghi lại thiệt hại, giữ biên bản của lực lượng chữa cháy nếu có, vì những giấy tờ này cần cho bảo hiểm và cho việc xin hỗ trợ nếu địa phương có chính sách. Cuối cùng, tìm cho ra nguyên nhân và sửa nó trước khi dựng lại. Dựng chuồng mới đúng chỗ cũ, đi dây điện như cũ, chất rơm như cũ là chờ đám cháy thứ hai.
Chuẩn bị sẵn: nước, dụng cụ, lối thoát
Những thứ dưới đây không tốn nhiều nhưng quyết định việc dập được đám cháy nhỏ hay để nó thành lớn:
- Bình chữa cháy phù hợp đặt ở kho, ở đầu mỗi dãy chuồng, ở lán người trông trại, kiểm tra hạn định kỳ.
- Bồn, phuy nước đầy hoặc ao có lối lấy nước gần chuồng và kho; máy bơm có vòi đủ dài, nổ được.
- Cát, xẻng, bàn dập lửa ở gần kho rơm và khu hay đốt dọn.
- Đường vào trại và đường nội bộ đủ rộng cho xe chữa cháy, không chất vật liệu chắn đường.
- Mỗi dãy chuồng có ít nhất hai cửa ở hai đầu để mở cho vật nuôi thoát và để người không bị kẹt.
- Người trông trại được hướng dẫn dùng bình chữa cháy và biết cầu dao nằm ở đâu.
- Thông tin trại ghi sẵn: tên, vị trí, đường vào, để đọc nhanh cho lực lượng chữa cháy khi gọi.
Luật Phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn, cứu hộ ban hành năm 2024 đặt yêu cầu phòng cháy cho các cơ sở theo danh mục quản lý. Trại có quy mô lớn, kho chứa lớn có thể thuộc diện có yêu cầu riêng về phương án, phương tiện; hãy hỏi công an xã hoặc cơ quan phòng cháy chữa cháy địa phương và kiểm văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Chất rơm sát chuồng bò có nguy hiểm không?
Có. Rơm khô cháy rất nhanh, nếu bắt lửa sát chuồng thì lửa lan vào mái và vách chuồng trong vài phút. Nên dựng lán rơm riêng cách chuồng một khoảng đất trống, cuối hướng gió, và chỉ mang vào chuồng lượng đủ dùng trong ngày.
Bóng úm gà có phải là nguồn cháy hay gặp không?
Bóng úm là nguồn nhiệt mạnh đặt gần chất độn chuồng khô, nên là nguồn cháy cần chú ý. Treo đủ cao, có chụp bảo vệ, treo bằng dây chắc chứ không bằng dây điện, kiểm tra mỗi ngày và dọn chất độn quá khô quanh bóng.
Trại có bắt buộc phải có bình chữa cháy không?
Yêu cầu phương tiện phòng cháy phụ thuộc loại và quy mô cơ sở theo pháp luật về phòng cháy, chữa cháy. Kể cả khi không bắt buộc, vài bình chữa cháy đặt ở kho, chuồng và lán là khoản đầu tư rất nhỏ so với thiệt hại của một đám cháy.
Đốt rơm rạ sau thu hoạch có được không?
Nhiều địa phương hạn chế hoặc cấm đốt rơm rạ ngoài trời vì khói bụi và nguy cơ cháy. Rơm rạ có thể dùng làm thức ăn, độn chuồng, trồng nấm hoặc ủ phân. Hãy hỏi UBND xã về quy định đang áp dụng tại nơi bạn làm trại.
Chuồng heo có nên có hai cửa không?
Nên. Mỗi dãy chuồng có cửa ở hai đầu giúp vật nuôi có lối thoát và người không bị kẹt khi có cháy hoặc sự cố. Cửa nên mở được nhanh, không bị chặn bởi vật tư hay máy móc để trước cửa.
Xăng dầu cho máy móc nên cất ở đâu trong trại?
Cất ở chỗ riêng có mái, thoáng, nền không thấm, xa nhà ở, xa chuồng và xa rơm cỏ. Dùng can chuyên dụng có nắp kín, không chứa nhiều hơn mức cần dùng. Không để trong lán ở của người trông trại hay trong kho phân bón.