Máy phát dự phòng cho trang trại nên được chọn theo các tải sống còn, tức những thiết bị mà mất điện vài chục phút là có thiệt hại: quạt chuồng kín, máy sục khí ao nuôi, bơm nước uống cho vật nuôi, kho lạnh, máy ấp trứng. Công suất máy phải gánh được tổng tải đó cộng dòng khởi động của động cơ lớn nhất, máy phải nối vào trại qua bộ chuyển nguồn có khoá liên động để không phát ngược lên lưới, đặt ở nơi khí thải không lọt vào chuồng hay nhà ở, và được chạy thử định kỳ có tải.
Trại trồng cây lâu năm tưới theo mùa có thể chịu được mất điện một hai ngày. Trại chăn nuôi chuồng kín hay ao thâm canh thì không. Nhiều chủ trại chỉ nghĩ tới máy phát sau lần mất điện đầu tiên gây chết vật nuôi; bài này giúp bạn tính trước, chọn đúng cỡ và tổ chức để máy chạy được thật khi cần, không chỉ nằm trong kho.
Tách tải sống còn: bước làm trước khi đi hỏi giá máy
Không phải mọi thiết bị trong trại cần chạy khi mất điện. Máy phát gánh toàn trại sẽ rất lớn và tốn dầu; máy chỉ gánh phần sống còn thì vừa túi hơn và đủ dùng.
- Liệt kê thiết bị theo từng khu, đánh dấu những thứ mà mất điện quá một khoảng thời gian là gây thiệt hại: chết vật nuôi, hỏng hàng trong kho, hỏng mẻ ấp.
- Ghi khoảng thời gian chịu được của từng thứ. Quạt chuồng kín giữa trưa hè có thể chỉ chịu được rất ngắn; máy bơm tưới cây lâu năm chịu được nhiều giờ.
- Ghi công suất và loại khởi động của từng thiết bị sống còn, đặc biệt các động cơ.
- Nhờ thợ điện tách các thiết bị đó ra một tủ hoặc một mạch ưu tiên riêng, để khi mất điện máy phát chỉ cấp cho mạch này.
- Ghi trên sơ đồ tủ điện mạch nào thuộc nhóm ưu tiên, để người trông trại không vô tình bật máy xay hay máy hàn lên máy phát.
Bước tách tải thường làm lộ ra một điều: nhiều trại có thể dùng máy phát nhỏ hơn dự tính, nếu chịu tắt bớt quạt ở dãy chuồng trống, tắt đèn trang trí, ngưng xay thức ăn trong lúc mất điện.
Tính công suất máy phát, ví dụ giả định
Ví dụ giả định cho một trại gà chuồng kín cỡ vừa. Con số minh hoạ cách tính, không áp cho trại của bạn.
| Thiết bị sống còn | Công suất chạy (giả định) | Ghi chú khởi động |
|---|---|---|
| 8 quạt hút chuồng | 8 × 1 kW = 8 kW | Bật lần lượt, mỗi quạt cách vài giây |
| Bơm nước uống và tấm làm mát | 1,5 kW | Động cơ, có dòng khởi động |
| Đèn chuồng, bộ điều khiển, camera | 0,5 kW | Không đáng kể |
| Tủ mát đựng vắc xin, thuốc thú y | 0,3 kW | Máy nén nhỏ |
Tổng tải chạy khoảng 10 kW. Nếu bật lần lượt, chỉ cần dư chỗ cho dòng khởi động của một động cơ lớn nhất tại một thời điểm; nếu để cả tám quạt bật cùng lúc, máy phát phải lớn hơn đáng kể. Thêm phần dư để máy không chạy sát công suất tối đa trong nhiều giờ, vì máy chạy gần định mức liên tục nhanh hao. Lưu ý thêm: nhà sản xuất ghi công suất máy phát theo kVA hoặc kW, và phân biệt công suất liên tục với công suất dự phòng; hỏi rõ máy được thiết kế cho chế độ nào.
Bộ chuyển nguồn và khoá liên động: không được bỏ qua
Khi mất điện, máy phát cấp điện vào hệ thống của trại. Nếu không có thiết bị ngăn cách, điện từ máy phát có thể đi ngược ra đường dây của điện lực qua công tơ. Thợ điện đang sửa đường dây tưởng dây đã cắt điện có thể bị giật. Đây là lý do mọi máy phát nối vào hệ thống phải qua bộ chuyển nguồn, có khoá liên động cơ khí hoặc điện để trại chỉ nối với một nguồn tại một thời điểm.
Có hai kiểu chuyển nguồn. Kiểu bằng tay dùng cầu dao đảo hoặc bộ chuyển có khoá liên động, người trông trại phải ra tận nơi gạt; rẻ, đơn giản, nhưng phụ thuộc vào việc có người ở trại và phản ứng kịp. Kiểu tự động phát hiện mất điện lưới, khởi động máy phát, chuyển tải, rồi chuyển lại khi lưới có điện; đắt hơn, cần bảo dưỡng, nhưng phù hợp với chuồng kín, ao thâm canh, nơi vài phút chậm trễ đã gây hại.
Tuyệt đối không cắm máy phát vào ổ điện trong nhà bằng dây hai đầu đực, cũng không đấu tạm bằng cách vặn dây trần vào cầu dao. Cách làm này vừa có nguy cơ phát ngược lên lưới, vừa dễ gây giật cho người cắm. Việc lắp bộ chuyển nguồn nên để thợ điện có chuyên môn làm, kiểm tra cả việc tiếp địa cho máy phát.
Đặt máy ở đâu trong trại
Vị trí máy phát ảnh hưởng tới an toàn, tiếng ồn, khả năng làm mát và việc tiếp dầu. Một vài nguyên tắc:
- Đặt trong nhà máy riêng có mái che mưa nắng, thoáng gió, hoặc dưới mái hiên hở; không đặt trong kho kín, chuồng, hay nhà ở. Khí thải chứa khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngộ độc chết người trong không gian kín.
- Ống xả hướng ra phía không có cửa chuồng, cửa sổ nhà ở, và theo hướng gió chủ đạo ra khỏi khu sản xuất.
- Nền cao hơn mức ngập, bệ chắc, có rãnh hứng dầu rò; không đặt trên nền đất trần.
- Gần tủ điện ưu tiên để dây ngắn, nhưng giữ khoảng cách với kho rơm, kho cám và vật liệu dễ cháy.
- Có lối đi cho xe chở dầu, có chỗ để can dầu dự trữ riêng, xa nguồn lửa và có bình chữa cháy phù hợp.
- Cân nhắc tiếng ồn với hàng xóm và với vật nuôi; vỏ cách âm hoặc vách chắn giảm ồn là đáng đầu tư với trại gần khu dân cư.
Nếu trại ở vùng hay ngập, máy phát là thiết bị phải được đặt cao nhất trong trại: mất điện thường đi kèm mưa lớn, và đó là lúc bạn cần máy nhất.
Chạy thử, bảo dưỡng và nhiên liệu
Chạy thử có tải định kỳ. Máy nằm lâu không chạy dễ hỏng ắc quy đề, đóng cặn nhiên liệu, khô gioăng. Đặt lịch chạy thử định kỳ theo khuyến cáo của nhà sản xuất, mỗi lần chạy đủ lâu và có tải thật, tức chuyển các mạch ưu tiên sang máy phát, không chỉ nổ máy không tải vài phút.
Sổ theo dõi. Ghi ngày chạy thử, số giờ chạy, ngày thay dầu nhớt, lọc dầu, lọc gió, tình trạng ắc quy. Sổ này giúp người trông trại mới tiếp quản nhanh và giúp thợ bảo dưỡng biết lịch sử máy.
Dự trữ nhiên liệu vừa đủ. Ước lượng dầu cần cho số giờ mất điện dài nhất bạn muốn chịu được, dự trữ ở thùng chứa đạt yêu cầu, đặt chỗ thoáng, có mái che, xa nguồn nhiệt. Nhiên liệu để quá lâu cũng xuống cấp, nên luân chuyển dùng dần.
Diễn tập với người trông trại. Người ở trại phải biết thứ tự: kiểm máy, nổ máy, chuyển nguồn, bật lần lượt các tải, theo dõi, và chuyển lại khi có điện. Dán quy trình vẽ bằng hình đơn giản tại nhà máy, không dựa vào trí nhớ của một người.
Máy phát lớn, máy phát nhỏ hay nhiều máy nhỏ
Một máy lớn gánh toàn bộ tải ưu tiên thì gọn về đấu nối, nhưng khi máy hỏng là trại mất hết dự phòng. Hai máy nhỏ hơn, mỗi máy gánh một nửa tải ưu tiên, cho phép trại vẫn giữ được một phần khi một máy gặp sự cố, và lúc tải thấp chỉ cần chạy một máy, tiết kiệm dầu. Đổi lại, đấu nối và vận hành phức tạp hơn, cần thợ điện tính kỹ để không chạy song song sai cách.
Máy phát chạy xăng cỡ nhỏ hợp cho công trường, dụng cụ cầm tay, hoặc tải nhỏ trong thời gian ngắn. Với trại chăn nuôi cần chạy nhiều giờ liên tục, máy chạy dầu diesel thường được chọn vì bền hơn khi chạy dài, nhưng nặng và ồn hơn. Dù chọn loại nào, đừng mua theo giá rẻ nhất mà bỏ qua việc có phụ tùng và thợ sửa trong vùng; một máy tốt nhưng hỏng không ai sửa được thì cũng như không có.
Cuối cùng, cân nhắc thiết bị báo mất điện. Một bộ báo nhỏ gửi tin nhắn hay gọi điện cho chủ trại khi lưới mất, khi nhiệt độ chuồng vượt ngưỡng, giúp bạn biết sự cố ngay cả khi đang ở xa. Điều kiện là trại có sóng điện thoại ổn định, một chuyện có bài riêng trên trang.
Nếu trại có điện mặt trời với pin lưu trữ, bàn với thợ cách phối hợp hai nguồn: pin gánh các tải nhỏ, nhạy như bộ điều khiển, camera, báo động; máy phát gánh quạt, bơm. Không tự đấu chung máy phát vào bộ hoà lưới khi chưa chắc thiết bị cho phép, vì một số bộ hoà lưới không làm việc đúng với điện máy phát có tần số dao động.
Mất điện kéo dài nhiều ngày: chuẩn bị theo tầng
Phần lớn lần mất điện ở nông thôn kéo dài vài phút tới vài giờ. Nhưng sau bão lớn, lũ hay sự cố đường dây trung áp ở vùng sâu, có nơi mất điện nhiều ngày. Một máy phát với vài can dầu không đủ cho tình huống này nếu không có kế hoạch. Hãy chia sẵn ba tầng: tầng một là vài giờ đầu, máy phát gánh toàn bộ tải ưu tiên; tầng hai là khi mất điện qua ngày, cắt bớt tải ưu tiên xuống mức tối thiểu, chạy máy theo ca để tiết kiệm dầu; tầng ba là khi đường vào trại bị chia cắt, không tiếp dầu được, cần biết trước trại chịu được bao lâu và phương án giảm đàn, chuyển hàng trong kho ra sao.
Với tầng hai, ghi trước danh sách thiết bị được giữ và thứ tự cắt bớt: tắt quạt ở dãy chuồng mật độ thấp, chạy sục khí ao theo giờ thay vì liên tục, gom hàng trong kho lạnh vào một ngăn. Với tầng ba, biết trước nơi gần nhất mua được dầu, nhờ được xe chở, và thoả thuận trước với một trại bạn hay đại lý để khi cần có thể gửi tạm hàng hay con giống.
Trước mùa mưa bão, kiểm lại máy phát, đổ đầy dầu dự trữ, sạc ắc quy đề, kiểm lối xe vào nhà máy. Mất điện vì bão thường đi kèm đường ngập, cây đổ, không phải lúc để phát hiện máy hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Máy phát bao nhiêu kVA là đủ cho trại gà?
Không có con số chung, vì tuỳ số quạt, công suất từng quạt, có bật lần lượt hay không và các tải sống còn khác. Lập bảng tải ưu tiên, cộng công suất chạy, thêm phần dư cho dòng khởi động động cơ lớn nhất và để máy không chạy sát định mức.
Có thể dùng máy phát gia đình loại nhỏ cho chuồng trại không?
Được cho tải nhỏ như đèn, bơm nước uống, tủ mát, trong thời gian ngắn. Máy nhỏ không gánh nổi dàn quạt chuồng kín và không được thiết kế để chạy nhiều giờ liên tục. Đừng để máy nhỏ chạy quá tải, máy nóng và hỏng đúng lúc cần.
Bộ chuyển nguồn tự động có cần thiết không?
Rất nên có với chuồng kín, ao thâm canh, máy ấp, nơi vài phút không có điện đã gây hại và người trông trại có lúc vắng mặt. Trại chịu được vài chục phút mất điện thì bộ chuyển bằng tay có khoá liên động là đủ, miễn người ở trại biết cách làm.
Đặt máy phát trong kho cho gọn có được không?
Không nên. Khí thải chứa khí CO có thể gây ngộ độc chết người trong không gian kín, cả với người lẫn vật nuôi. Máy phát cần chỗ thoáng, có mái che, ống xả hướng ra ngoài khu ở và khu chuồng, xa vật liệu dễ cháy.
Bao lâu chạy thử máy phát một lần?
Theo khuyến cáo của nhà sản xuất cho đúng loại máy. Nguyên tắc chung là chạy định kỳ, có tải thật và đủ lâu để máy đạt nhiệt độ làm việc, không chỉ nổ máy rồi tắt. Ghi lại mỗi lần chạy thử trong sổ theo dõi.
Có cần báo điện lực khi lắp máy phát dự phòng không?
Máy phát dự phòng nối vào hệ thống của trại qua bộ chuyển nguồn có khoá liên động thường không phát lên lưới, nhưng nên hỏi điện lực về yêu cầu tại khu vực, nhất là với trại có trạm biến áp riêng. Điều quan trọng nhất là không bao giờ để máy phát có thể phát ngược ra lưới.