Lượng nước mưa hứng được từ mái trại tính rất đơn giản: mỗi milimét mưa rơi trên mỗi mét vuông mái cho khoảng một lít nước, nhân với hệ số hao hụt. Một trại có vài trăm mét vuông mái kho và mái chuồng có thể hứng hàng nghìn lít chỉ sau một trận mưa vừa. Vấn đề không nằm ở chuyện hứng được bao nhiêu, mà ở chỗ trữ được bao nhiêu và dùng vào việc gì.
Nước mưa là nguồn mà trại có sẵn trên chính công trình của mình, thường không vướng thủ tục khai thác như giếng hay suối; pháp luật về tài nguyên nước còn khuyến khích thu gom và sử dụng nước mưa. Bài này giúp bạn tính lượng nước hứng được, chọn mái nào để hứng, đặt bể ở đâu trên mặt bằng trại, và tránh những lỗi khiến nước mưa trữ lâu bị bẩn.
Công thức tính và một ví dụ giả định
Cách tính: lượng nước (lít) = lượng mưa (mm) × diện tích mái chiếu bằng (m2) × hệ số thu. Diện tích mái chiếu bằng là diện tích mái nhìn từ trên xuống, không phải diện tích mặt mái nghiêng. Hệ số thu tính cho phần nước bắn ra ngoài, đọng trên mái, bốc hơi và phần bỏ đi đầu trận mưa; với mái tôn và máng xối tốt, nhiều tài liệu dùng hệ số quanh 0,8, mái kém hơn thì thấp hơn.
Ví dụ giả định: trại có một nhà kho 200 m2 và một dãy chuồng 300 m2 mái tôn, tổng 500 m2. Một trận mưa 20 mm cho khoảng 20 × 500 × 0,8 = 8.000 lít, tức 8 m3. Nếu một tháng mùa mưa có tổng lượng mưa 200 mm (số giả định), mái trại cho khoảng 80 m3. Con số này đủ để thấy nước mưa không nhỏ, nhưng cũng cho thấy giới hạn: muốn trữ 80 m3 thì cần bể rất lớn hoặc dẫn vào ao.
Lượng mưa từng tháng của vùng bạn có thể tìm qua số liệu khí tượng công bố của tỉnh, hoặc hỏi những người có thói quen hứng nước mưa lâu năm. Điều quan trọng không phải tổng mưa cả năm, mà là mưa rơi vào tháng nào. Ở nhiều vùng, phần lớn lượng mưa dồn vào vài tháng, còn mùa khô gần như không có.
Mái nào nên hứng, mái nào không
Không phải mái nào trong trại cũng cho nước dùng được. Chất liệu mái và những gì bám trên mái quyết định nước hứng về sạch đến đâu.
| Loại mái | Nước hứng về | Dùng hợp với |
|---|---|---|
| Mái tôn của nhà kho, nhà sơ chế, ít bụi bẩn | Tương đối sạch nếu máng xối được vệ sinh | Hầu hết việc trong trại; uống thì phải xử lý và xét nghiệm |
| Mái chuồng trại | Lẫn bụi, lông, phân chim, có khi cả bụi thức ăn | Tưới cây, rửa sân, cấp vào ao; không dùng cho uống |
| Mái ngói, mái bê tông có rêu | Màu và mùi thay đổi, nhiều cặn | Tưới, vệ sinh |
| Mái tấm xi măng cũ, nghi có amiăng | Không nên hứng cho người và vật nuôi dùng | Tốt nhất không hứng; nếu thay mái thì chọn vật liệu khác |
| Mái lợp lá, lợp vật liệu tạm | Rất bẩn, lẫn mảnh vụn | Không nên hứng |
Khi thiết kế công trình mới, nếu biết trước sẽ hứng nước mưa, hãy chọn mái tôn với độ dốc đủ để nước chảy nhanh, máng xối đủ lớn cho mưa rào nhiệt đới, và tránh để cây cao xoà lên mái.
Bỏ nước đầu trận mưa và giữ nước trữ không bẩn
Nước mưa trong trữ lâu bị bẩn phần lớn vì những lý do có thể phòng được:
- Bỏ phần nước đầu trận mưa: phần này rửa trôi bụi, phân chim, lá mục trên mái và máng. Có thể làm một ống đứng hoặc thùng nhỏ hứng phần nước đầu, đầy thì nước sạch hơn mới tràn sang bể chính.
- Lưới chắn rác ở đầu ống xuống, vệ sinh định kỳ, nhất là cuối mùa khô trước trận mưa đầu tiên.
- Bể có nắp kín, lỗ thông hơi có lưới, để chặn muỗi đẻ trứng, chuột, ếch nhái và lá rơi.
- Bể tránh ánh sáng: nước trữ trong bể hở hoặc bể trong suốt dễ mọc rêu tảo.
- Vòi lấy nước cách đáy một khoảng để không hút cặn lắng.
- Súc rửa bể định kỳ, thường vào cuối mùa khô khi bể gần cạn.
- Xét nghiệm nếu dùng cho người hoặc vật nuôi uống, và xử lý phù hợp trước khi dùng.
Những việc này rẻ hơn nhiều so với việc phải đổ bỏ cả bể nước vào đúng lúc mùa khô cần nhất.
Chọn dung tích bể: cân giữa nước hứng được và nước dùng được
Bể quá nhỏ thì tràn phí trong mùa mưa, bể quá lớn thì tốn tiền mà ít khi đầy. Có thể chọn dung tích theo trình tự sau.
- Tính lượng nước mái hứng được trong một trận mưa vừa và trong một tháng mưa nhiều, theo công thức ở trên.
- Xác định nước mưa sẽ cấp cho việc gì và mỗi ngày dùng bao nhiêu, ví dụ giả định 1,5 m3 mỗi ngày cho vệ sinh chuồng và rửa sân.
- Chọn số ngày muốn bể nuôi được việc đó khi không mưa. Ví dụ giả định: 15 ngày, tức cần khoảng 22 m3.
- So với lượng hứng được: nếu một trận mưa vừa cho 8 m3, bể 22 m3 cần khoảng ba trận để đầy, hợp lý với nhịp mưa mùa mưa ở nhiều vùng.
- Tính phần nước tràn: lượng mưa vượt sức bể nên dẫn đi đâu, vào ao, vào rãnh thoát hay để thấm xuống đất ở chỗ phù hợp.
- Chừa khả năng thêm bể sau: làm sẵn đầu chờ trên ống dẫn, chừa chỗ đặt bể thứ hai cạnh bể thứ nhất.
Mọi con số trong các bước trên là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính. Với trại có nhiều mái phân tán, thường hợp lý hơn khi đặt nhiều bể vừa ở cạnh từng nhóm công trình, thay vì gom tất cả về một bể lớn với đường ống dài.
Máng xối và ống xuống: chi tiết nhỏ quyết định lượng hứng được
Với mưa rào nhiệt đới, lượng nước đổ xuống trong vài chục phút đầu có thể rất lớn. Máng xối nhỏ hoặc độ dốc máng không đủ sẽ tràn ngay, nước rơi xuống đất thay vì vào bể, và hệ số thu thực tế thấp hơn nhiều so với con số trên giấy. Khi làm mái mới, nên chọn máng rộng, đủ dốc về phía ống xuống, và bố trí đủ ống xuống cho chiều dài mái.
Lá cây và rác là kẻ thù của máng. Một máng bị tắc vào đầu mùa mưa làm nước tràn vào tường, vào nền kho, đúng lúc trại cần hứng nhiều nhất. Phát tỉa cành cây xoà lên mái, gắn lưới chắn ở miệng ống xuống và đưa việc vệ sinh máng vào lịch công việc trước mùa mưa.
Khi trèo lên mái để vệ sinh máng hay sửa mái, luôn có người ở dưới, dùng thang chắc, không lên mái tôn lúc trời mưa hoặc mái còn ướt, và tránh các đường dây điện gần mái. Ngã từ mái kho, mái chuồng là tai nạn lao động hay gặp ở trại nhỏ.
Đặt bể ở đâu trên mặt bằng trại
Vị trí bể quyết định bạn dùng nước mưa tiện hay khó. Nguyên tắc đầu tiên là đặt bể gần mái hứng và gần nơi dùng, để đường ống ngắn. Nếu địa hình cho phép, đặt bể ở chỗ cao hơn khu dùng nước để nước tự chảy, bớt được bơm. Bể lớn đặt cạnh nhà kho, nhận nước từ mái kho, cấp cho khu sơ chế hoặc chuồng ở gần là bố trí hay gặp và dễ vận hành.
Bể nặng khi đầy nước, nên cần nền chắc, không đặt trên đất mới san lấp chưa lèn kỹ hay sát mép taluy. Bể xây chìm hoặc nửa chìm giữ nước mát hơn nhưng khó kiểm tra rò rỉ và dễ bị nước ngoài thấm vào nếu đặt ở chỗ trũng; bể nổi dễ kiểm tra nhưng chiếm chỗ và nóng hơn.
Về an toàn, bể có miệng đủ rộng cho người lọt vào thì phải có nắp chắc, khoá được, nhất là trại có trẻ em sống cùng. Bể ngầm cần đánh dấu vị trí trên mặt bằng trại để xe máy nặng không đi qua làm sập. Đường tràn của bể phải dẫn ra rãnh hoặc ao, không xả tràn vào móng nhà kho hay chuồng.
Dùng nước mưa vào việc gì cho đáng
Giảm bơm giếng trong mùa mưa. Dùng nước mưa cho vệ sinh chuồng, rửa sân, tưới bổ sung khi có mưa giúp giếng được nghỉ, mực nước ngầm hồi lại tốt hơn trước mùa khô.
Nguồn dự phòng khi điện hoặc bơm hỏng. Một bể nước mưa đầy là thứ cứu trại khi máy bơm cháy vào đúng ngày nóng, hay khi điện mất dài sau bão.
Đổ đầy ao trữ. Dẫn nước từ mái lớn và sân bê tông vào ao trữ là cách đưa lượng mưa vượt quá sức bể vào chỗ chứa lớn hơn, dùng dần trong mùa khô.
Nước cho việc cần nước mềm. Nước mưa ít khoáng, hợp với một số việc như pha chế phẩm sinh học theo hướng dẫn, rửa thiết bị để không đóng cặn. Nếu dùng cho uống thì phải xử lý và xét nghiệm.
Không nên trông vào nước mưa làm nguồn duy nhất cho mùa khô dài. Muốn trữ đủ cho vài tháng khô, dung tích cần rất lớn. Với trại ở vùng mùa khô dài, nước mưa là nguồn bổ sung, không phải nguồn chính.
Hứng nước mưa có vướng thủ tục gì không
Hứng nước mưa trên mái công trình của chính trại để dùng cho trại thường không phải đăng ký hay xin phép như khai thác nước dưới đất hoặc sông suối. Pháp luật về tài nguyên nước theo hướng khuyến khích việc thu gom, tích trữ và sử dụng nước mưa, nhất là ở vùng khan hiếm nước. Dù vậy, bể chứa lớn là một công trình xây dựng, nên vị trí và quy mô vẫn cần phù hợp với quy định về công trình trên đất nông nghiệp tại địa phương.
Việc cần chú ý hơn là nước mưa chảy tràn. Khi trại có nhiều mái và sân bê tông, lượng nước mưa đổ ra trong một trận mưa lớn tăng mạnh so với lúc đất còn trống. Nếu không có đường dẫn về ao, bể hay rãnh thoát, nước sẽ tràn sang thửa hàng xóm, xói đường, đổ đất xuống kênh. Hứng nước mưa vì thế vừa là nguồn nước, vừa là cách quản lý nước mưa cho cả mặt bằng trại.
Khi trại có ý định dùng nước mưa đã xử lý làm nước uống cho người hoặc cho sơ chế thực phẩm, hãy kiểm tra yêu cầu chất lượng nước theo quy chuẩn hiện hành và lưu kết quả xét nghiệm như với bất kỳ nguồn nào khác.
Câu hỏi thường gặp
Nước mưa có sạch hơn nước giếng không?
Nước mưa khi rơi thường ít khoáng và ít vi sinh, nhưng sau khi chảy qua mái, máng và nằm trong bể, nó có thể nhiễm bụi, phân chim, rêu và vi sinh. Không thể nói chung nguồn nào sạch hơn; mỗi nguồn cần xét nghiệm theo mục đích dùng.
Bể bao nhiêu khối thì đủ cho một trại nhỏ?
Không có con số chung. Hãy tính lượng nước mái hứng được trong tháng mưa, lượng trại dùng mỗi ngày từ nguồn này và số ngày bạn muốn dự trữ, rồi chọn dung tích nằm giữa. Phần nước mưa vượt quá sức bể có thể dẫn vào ao trữ.
Có nên dùng mái chuồng gà, chuồng heo để hứng nước không?
Có thể hứng để tưới cây, rửa sân hoặc cấp vào ao, nhưng không nên dùng cho vật nuôi uống hay sơ chế, vì mái chuồng thường bám bụi, lông, phân và bụi thức ăn. Nước mái kho, mái nhà sơ chế sạch hơn và hợp hơn cho các việc cần nước tốt.
Nước mưa trữ trong bể bao lâu thì phải thay?
Nước trong bể kín, tối, có nắp và lưới chắn có thể giữ được khá lâu, nhưng nên kiểm tra màu, mùi định kỳ và súc rửa bể ít nhất mỗi năm một lần, thường vào cuối mùa khô. Nước dùng cho uống cần xét nghiệm và xử lý trước khi dùng.
Mái tấm xi măng cũ có hứng nước mưa được không?
Nên tránh, nhất là khi không rõ tấm lợp có chứa amiăng hay không. Nếu trại đang có loại mái này, chỉ nên hứng cho tưới hoặc tốt hơn là không hứng; khi sửa chữa, cân nhắc thay sang vật liệu khác và xử lý tấm lợp cũ theo hướng dẫn an toàn.