Làm trại ở vùng hay ngập cần ba việc từ đầu: biết mức nước lũ cao nhất từng xảy ra tại thửa đất của mình, đặt nền chuồng, kho, tủ điện và nhà ở cao hơn mức đó một khoảng an toàn, và có sẵn lối cùng chỗ cao để đưa vật nuôi, máy móc lên khi nước dâng. Khi nước rút, việc trước tiên là an toàn điện, sau đó mới tới nguồn nước, vệ sinh chuồng, xử lý xác vật nuôi và phục hồi đất.
Nhiều vùng đồng bằng và ven sông ở Việt Nam đã sống chung với lũ hàng trăm năm, người dân có kinh nghiệm quý mà người mới về lập trại nên học trước tiên. Bài này đi từ lúc chọn chỗ đặt công trình trên thửa đất hay ngập, qua những ngày nước lên, tới các việc phải làm theo đúng thứ tự khi nước rút.
Biết nước từng lên tới đâu trên thửa đất của mình
Thông tin quan trọng nhất của một trại vùng lũ là mức nước cao nhất từng xảy ra tại chính thửa đất đó, không phải ở thị trấn hay ở trạm đo xa. Cách tìm đơn giản nhất là hỏi người già trong làng về những trận lũ lớn họ nhớ, xem vết nước còn lại trên tường nhà cũ, trên thân cây lớn, trên cột đình, cột điện. Nhiều nhà ở vùng lũ còn đánh dấu mức nước các năm trên vách.
UBND xã thường có thông tin về những vùng bị ngập sâu, vùng hay sạt lở bờ sông, vùng nằm ngoài đê hay trong đê, và kế hoạch phòng chống thiên tai của địa phương. Hãy hỏi trước khi mua hoặc thuê đất, và hỏi lại trước khi đặt công trình. Thửa đất nằm ngoài đê, giữa bãi bồi hay sát lòng sông là nơi lũ đến nhanh và rút chậm.
Cũng cần biết lũ ở vùng đó lên nhanh hay chậm. Lũ ở miền Trung thường lên rất nhanh, có khi chỉ trong vài giờ sau mưa lớn đầu nguồn. Lũ ở đồng bằng sông Cửu Long thường lên từ từ theo mùa, kéo dài nhiều tuần. Hai kiểu lũ này đòi hỏi cách chuẩn bị khác hẳn: một bên cần phản ứng nhanh, một bên cần chịu đựng lâu.
Đặt công trình theo mức nước
Khi đã biết mức lũ lớn nhất, bạn sắp xếp công trình trên thửa đất theo nguyên tắc thứ gì khó di chuyển và sợ nước nhất thì đặt cao nhất. Bảng dưới là gợi ý ở mức nguyên lý.
| Công trình, thiết bị | Cách đặt | Lý do |
|---|---|---|
| Tủ điện, cầu dao tổng, ổ cắm | Cao hơn mức lũ lịch sử, có thể cắt điện từ chỗ khô | Điện gặp nước là nguy hiểm tính mạng |
| Kho thức ăn, phân bón, thuốc | Nền cao hoặc kho có gác, kệ cao | Ướt là hỏng, thuốc và phân tan theo nước gây ô nhiễm |
| Chuồng vật nuôi | Nền tôn cao, hoặc có sàn, gác tạm để kê đàn lên | Vật nuôi khó di chuyển nhanh khi lũ lên nhanh |
| Nhà ở người trông trại | Nền cao nhất trại, có gác hoặc tầng trên | Là chỗ trú khi nước lên |
| Giếng khoan, máy bơm | Miệng giếng nâng cao, kín; bơm tháo được | Nước lũ tràn vào giếng làm bẩn nguồn nước lâu dài |
| Khu chứa chất thải | Bờ bao cao hơn mức lũ, hoặc chấp nhận dời đi trước mùa | Khi ngập, chất thải theo nước đi khắp vùng |
Tôn nền cả trại lên cao thường không khả thi và có thể làm thay đổi dòng chảy, gây ngập cho đất người khác, nên cần hỏi xã trước khi đắp nền lớn ở vùng thoát lũ. Thường người ta chỉ tôn nền ở những khối công trình chính, phần còn lại của trại chấp nhận ngập theo mùa.
Công trình chịu được ngập: sàn, gác và vật liệu
Ở những vùng ngập theo mùa, người dân từ lâu đã có cách dựng công trình sống chung với nước: nhà sàn, chuồng sàn, kho có gác, nền đắp cao. Khi lập trại, nên học những kiểu này trước khi nghĩ tới công trình kiểu đồng bằng khô. Chuồng gia cầm, chuồng dê làm sàn cao có thể vừa chống ẩm quanh năm vừa giữ đàn qua những ngày nước lên. Kho có gác hoặc kệ cao giúp cất vật tư mà không cần chở đi.
Vật liệu cũng cần chọn theo khả năng chịu ngập. Vách đất, vách ván ép, tấm thạch cao gặp nước vài ngày là hỏng. Tường gạch trát vữa, cột bê tông, thép mạ, nhựa chịu nước bền hơn nhiều. Gỗ dùng làm sàn, cột cần được xử lý chống mối mục. Ở phần dưới mức nước thường ngập, nên tránh dùng vật liệu thấm nước rồi khó khô.
Đường điện trong các công trình này nên đi từ trên xuống, ổ cắm và công tắc đặt cao, mỗi khu có cầu dao riêng đặt trên mức lũ. Phần xây dựng trên đất nông nghiệp, như được dựng gì và có cần xin phép không, có ở danh mục riêng về công trình trên đất nông nghiệp của trang. Ở đây chỉ nói về cách dựng sao cho công trình qua được mùa nước.
Khi nước bắt đầu dâng
Thứ tự việc làm dưới đây áp dụng khi có thông báo lũ hoặc khi thấy nước lên nhanh. Chuẩn bị sẵn từ trước để làm được trong vài giờ:
- Theo dõi thông báo của chính quyền xã và tin dự báo chính thức; không dựa vào tin truyền miệng.
- Cắt điện các khu vực có thể ngập trước khi nước tới, không đợi nước vào ổ cắm.
- Đưa thức ăn, phân bón, thuốc, máy móc nhỏ lên kho cao, gác cao hoặc chở đi.
- Đưa vật nuôi lên chỗ cao đã chuẩn bị: gò đất, đê, sàn tạm, hoặc chở đi gửi ở nơi khác.
- Buộc chặt những thứ có thể trôi: thùng phuy, can, gỗ, tấm tôn.
- Đậy kín miệng giếng, tháo đầu bơm mang lên cao.
- Người trông trại mang theo điện thoại đã sạc đầy, đèn, lương thực, đi tới nơi trú an toàn hoặc sơ tán theo yêu cầu.
Đừng quay lại trại khi nước đang lên để cứu vật nuôi hay tài sản. Mỗi mùa lũ đều có người gặp nạn vì lội qua dòng nước chảy xiết hoặc quay lại nhà khi nước đang lên.
Vật nuôi trong mùa lũ
Chuẩn bị chỗ cao trước mùa. Đắp một gò đất cao, dựng sàn chuồng tạm hoặc thoả thuận trước với hộ ở chỗ cao để gửi đàn. Làm từ đầu mùa, không đợi nước lên mới tìm.
Có lối đưa đàn đi. Trâu bò cần một lối đi trên bờ cao, không phải lội qua chỗ nước chảy. Gia cầm cần lồng, thúng để chuyển. Ghe xuồng ở vùng sông nước là phương tiện quen.
Dự trữ thức ăn trên cao. Khi đàn đã ở chỗ cao, nguồn thức ăn ngoài đồng bị ngập hết. Cần đủ cỏ khô, thức ăn tinh cất trên cao cho nhiều ngày.
Nước uống sạch. Vật nuôi uống nước lũ dễ mắc bệnh đường ruột. Chuẩn bị nước sạch riêng, không cho uống nước ngập quanh chuồng.
Theo dõi sức khoẻ sau lũ. Sau ngập, vật nuôi dễ mắc bệnh do ẩm ướt, nước bẩn, thức ăn mốc. Báo cán bộ thú y khi thấy vật nuôi bỏ ăn, chết rải rác; kỹ thuật phòng bệnh cụ thể nên theo hướng dẫn của thú y địa phương.
Đếm đàn trước và sau. Đếm và ghi số con trước khi di dời, đếm lại khi đã tới chỗ cao và khi đưa về. Vật nuôi lạc trong lũ thường trôi sang trại khác hoặc bị người khác giữ lại; có số liệu và ảnh nhận dạng giúp tìm lại và làm rõ khi báo thiệt hại.
Khi nước rút: làm đúng thứ tự
Nước rút là lúc nhiều người vội vàng và gặp tai nạn. Thứ tự dưới đây giúp an toàn và tránh làm hỏng thêm:
- An toàn điện trước tiên: không đóng điện khi chưa có thợ điện kiểm tra dây, tủ điện, thiết bị đã ngập. Báo điện lực nếu thấy dây đứt.
- Kiểm tra kết cấu: tường, nền, cột chuồng, kho đã ngấm nước có thể lún, nứt, sập. Không vào công trình có dấu hiệu nghiêng, nứt mới.
- Thu gom và xử lý xác vật nuôi chết theo hướng dẫn của thú y và chính quyền xã; không vứt xuống sông, kênh; báo ngay khi chết nhiều.
- Dọn bùn, rác, chất thải khỏi chuồng, kho; rửa sạch và sát trùng theo hướng dẫn thú y trước khi đưa đàn về.
- Xử lý giếng: không dùng nước giếng bị ngập để uống hay cho vật nuôi uống cho tới khi đã thau rửa, khử trùng và có kết quả kiểm tra nước nếu được.
- Loại bỏ thức ăn, phân bón, thuốc bị ngấm nước; thức ăn mốc tuyệt đối không cho vật nuôi ăn.
- Ghi lại, chụp ảnh thiệt hại và báo xã để được xem xét hỗ trợ theo chính sách nếu có.
Luật Thú y 2015 yêu cầu chủ vật nuôi báo cho chính quyền hoặc cơ quan thú y khi vật nuôi chết nhiều, chết không rõ nguyên nhân hoặc nghi mắc bệnh. Sau lũ là thời điểm dịch bệnh dễ phát sinh, nên việc báo cáo càng quan trọng.
Người dọn trại sau lũ nên mang ủng, găng tay, khẩu trang, rửa tay kỹ sau khi làm việc, vì bùn lũ có thể chứa mầm bệnh, mảnh vỡ sắc và cả rắn rết trú trong đống rác. Vết thương hở khi lội bùn cần được rửa sạch và đi khám nếu sưng đau.
Phục hồi mặt bằng và rút kinh nghiệm cho mùa sau
Sau lũ, mặt bằng trại có thể thay đổi: phù sa bồi một lớp dày ở chỗ này, nước xói mất đất ở chỗ khác, bờ ao vỡ, mương bị lấp. Ghi lại hiện trạng bằng ảnh trước khi san gạt. Lớp phù sa mới thường tốt cho đất trồng, nhưng nếu lũ cuốn theo rác, chất thải hay bùn từ khu công nghiệp thì cần thận trọng trước khi trồng rau ăn lá. Phần cải tạo đất chi tiết thuộc các trang về kỹ thuật canh tác.
Sửa bờ ao, bờ bao, đường nội bộ trước khi đưa đàn về đầy đủ. Nếu ao nuôi cá bị tràn, cá trong ao có thể đã lẫn với cá ngoài tự nhiên và nước ao đã bị pha. Kiểm tra lại trước khi tiếp tục nuôi.
Cuối cùng, ngồi lại với người trông trại để ghi lại mùa lũ vừa qua: nước lên tới đâu, nhanh hay chậm, thứ gì bị hỏng, việc gì làm muộn, chỗ cao nào dùng được. Đánh dấu mức nước mới lên một cột cố định trong trại. Những ghi chép này giúp mùa sau trại chuẩn bị tốt hơn, và qua vài mùa bạn sẽ có bộ kinh nghiệm riêng của thửa đất mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết thửa đất có hay bị ngập không trước khi mua?
Hỏi người già trong làng về các trận lũ lớn, tìm vết nước trên tường nhà cũ, thân cây, cột điện quanh thửa, và hỏi UBND xã về vùng ngập, vùng ngoài đê. Đi xem đất vào mùa mưa lũ cũng giúp bạn thấy tận mắt.
Có nên tôn nền cả trại lên cao hơn mức lũ không?
Thường không khả thi và có thể làm thay đổi dòng chảy, gây ngập cho đất người khác. Nhiều trại chỉ tôn nền khu công trình chính như kho, tủ điện, nhà ở, chuồng. Hỏi xã trước khi đắp nền lớn ở vùng thoát lũ.
Nước giếng bị ngập lũ có dùng được không?
Không nên dùng để uống hay cho vật nuôi uống ngay. Giếng cần được thau rửa, khử trùng và nếu được thì kiểm tra chất lượng nước trước khi dùng lại. Trong lúc chờ, dùng nước dự trữ hoặc nước sạch từ nguồn khác.
Vật nuôi chết trong lũ phải xử lý thế nào?
Thu gom và xử lý theo hướng dẫn của cán bộ thú y và chính quyền xã, không vứt xuống sông, kênh hay để lâu ngoài trời. Theo Luật Thú y 2015, khi vật nuôi chết nhiều hoặc không rõ nguyên nhân phải báo cho chính quyền hoặc cơ quan thú y.
Khi nào được đóng điện lại sau khi trại bị ngập?
Chỉ khi thợ điện đã kiểm tra toàn bộ dây, tủ điện, thiết bị đã ngập và khu vực đã khô ráo. Thiết bị ngấm nước có thể bị chập, gây giật hoặc cháy. Không tự đóng cầu dao chỉ vì nước đã rút.
Lũ lên nhanh ở miền Trung và lũ chậm ở miền Tây chuẩn bị khác nhau thế nào?
Với lũ lên nhanh, cần phương án đưa người, vật nuôi lên cao trong vài giờ và mọi thứ quý phải ở sẵn chỗ cao. Với lũ lên chậm, kéo dài, cần dự trữ thức ăn, nước sạch và chỗ ở cao cho đàn trong nhiều tuần.