Đất rừng sản xuất dùng chủ yếu để trồng rừng, khai thác gỗ và lâm sản, và được kết hợp sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp theo điều kiện của Luật Lâm nghiệp 2017 và văn bản hướng dẫn. Vì vậy trên đất rừng sản xuất có thể làm một "trại rừng": trồng keo, gỗ lớn, xen cây ăn trái, cây dược liệu, chăn nuôi nhỏ dưới tán. Nhưng không thể biến cả thửa thành vườn cây ăn trái thuần, trại heo hay khu nghỉ dưỡng mà không qua thủ tục chuyển mục đích sử dụng rừng và đất rừng, vốn rất chặt.
Người đi tìm đất làm trại ở vùng đồi núi gặp đất rừng sản xuất rất thường xuyên, vì loại đất này chiếm diện tích lớn ở miền núi phía Bắc, miền Trung và Tây Nguyên. Bài này giải thích ở mức nguyên lý những gì được làm, những gì phải hỏi, sự khác nhau giữa rừng trồng và rừng tự nhiên, và cách thiết kế một trại trên đất rừng sản xuất mà vẫn đúng mục đích.
Một lưu ý trước khi đọc tiếp: quy định lâm nghiệp chi tiết hơn và được thực thi chặt hơn quy định đất nông nghiệp thông thường. Cơ quan kiểm lâm có mặt ở địa bàn, việc chặt cây, vận chuyển gỗ, đốt dọn đều có thủ tục. Người lập trại rừng cần coi kiểm lâm sở tại là người phải gặp sớm, không phải người tránh mặt.
Rừng sản xuất trong hệ thống ba loại rừng
Luật Lâm nghiệp 2017 chia rừng thành rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Rừng sản xuất là loại được dùng chủ yếu để sản xuất, kinh doanh lâm sản, kết hợp sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp, du lịch sinh thái và dịch vụ môi trường rừng. Đây là loại rừng mở nhất trong ba loại, và là loại duy nhất mà hộ gia đình, cá nhân thường được giao, được cho thuê hoặc nhận chuyển nhượng để sản xuất.
Đất rừng sản xuất trên hồ sơ có thể đang có rừng hoặc chưa có rừng. Đất chưa có rừng vẫn là đất lâm nghiệp theo quy hoạch, người sử dụng có trách nhiệm trồng rừng hoặc để rừng tái sinh theo mục đích được giao. Việc trồng cây gì, trồng thế nào trên đó không hoàn toàn tự do như trên đất trồng cây lâu năm.
Một điểm hay bị lẫn: không phải cứ có cây gỗ là rừng sản xuất, và không phải đất trên đồi là đất rừng. Loại đất pháp lý do hồ sơ địa chính và quy hoạch lâm nghiệp xác định. Bạn cần biết thửa của mình là đất rừng sản xuất trên giấy tờ, hay là đất nông nghiệp khác nằm cạnh rừng, vì hai trường hợp được làm những việc rất khác nhau.
Rừng trồng và rừng tự nhiên: cùng là rừng sản xuất nhưng khác hẳn
Trong rừng sản xuất, nguồn gốc rừng quyết định mức tự do của chủ rừng:
| Tiêu chí | Rừng sản xuất là rừng trồng | Rừng sản xuất là rừng tự nhiên |
|---|---|---|
| Ai tạo ra rừng | Chủ rừng tự trồng bằng vốn của mình hoặc được hỗ trợ | Rừng mọc tự nhiên, được giao cho chủ rừng quản lý |
| Khai thác | Chủ rừng tự quyết định khai thác rừng trồng bằng vốn tự đầu tư theo quy định | Khai thác bị kiểm soát chặt, theo phương án được duyệt |
| Trồng xen, kết hợp | Linh hoạt hơn trong khuôn khổ quy định | Hạn chế nhiều, ưu tiên bảo vệ và phát triển rừng |
| Chuyển mục đích sử dụng rừng | Phải qua cấp có thẩm quyền | Rất chặt, chủ trương chung là hạn chế tối đa |
| Hợp với người lập trại | Trại trồng rừng gỗ, nông lâm kết hợp | Hầu như chỉ hợp với việc nhận bảo vệ, làm dịch vụ môi trường rừng |
Trước khi tính chuyện lập trại, bạn hỏi xã và cơ quan kiểm lâm sở tại xem rừng trên thửa là rừng trồng hay rừng tự nhiên, ai đã trồng, có hồ sơ trồng rừng không. Câu trả lời quyết định gần như toàn bộ những gì bạn được làm về sau.
Những kiểu trại trên đất rừng sản xuất thường gặp
Trại trồng rừng gỗ. Kiểu phổ biến nhất ở vùng đồi: trồng keo, bạch đàn chu kỳ ngắn hoặc cây gỗ lớn chu kỳ dài. Đúng mục đích, ít thủ tục, nhưng dòng tiền đến chậm và phụ thuộc giá gỗ nguyên liệu. Nhiều chủ rừng chuyển dần từ rừng gỗ nhỏ sang gỗ lớn để tăng giá trị, đổi lại phải chờ lâu hơn.
Nông lâm kết hợp. Trồng rừng làm chính, xen cây ăn trái, cây công nghiệp, cây dược liệu chịu bóng ở những khoảng trống hoặc khi rừng còn non. Văn bản hướng dẫn Luật Lâm nghiệp cho phép kết hợp sản xuất nông nghiệp trên một phần diện tích theo điều kiện; tỷ lệ cụ thể phải đọc trong nghị định hiện hành.
Chăn nuôi dưới tán rừng trồng. Gà, dê, bò thả dưới tán keo, tràm là mô hình nhiều nơi làm. Ở quy mô nhỏ, đây là hoạt động kết hợp. Khi thành trại lớn có chuồng cố định, cần xem lại loại đất và quy định chăn nuôi, như với bất kỳ thửa đất nào khác.
Du lịch sinh thái gắn với rừng. Luật có nhắc tới du lịch sinh thái trong rừng sản xuất, nhưng việc xây dựng công trình phục vụ du lịch có quy định riêng, thường gắn với phương án được phê duyệt. Người lập trại nhỏ không nên coi đây là hướng mặc định.
Công trình trên đất rừng sản xuất: lán, kho, đường, ao
Người làm trại trên đất rừng cần chỗ trú mưa, nơi để dụng cụ, đường vận chuyển gỗ và nông sản, ao trữ nước chống cháy, chống hạn. Pháp luật lâm nghiệp có quy định về các công trình phục vụ bảo vệ và phát triển rừng, như đường lâm nghiệp, chòi canh lửa, đường băng cản lửa, hồ chứa nước phục vụ phòng cháy. Những công trình nằm trong nhóm này thường được làm theo quy định riêng.
Ranh giới nằm ở công năng. Một lán tạm bằng vật liệu nhẹ để nghỉ trưa, giữ dụng cụ là chuyện khác với nhà kiên cố có phòng ở lâu dài. Một hồ nhỏ trữ nước dập lửa khác với hệ thống ao nuôi cá thương phẩm. Một con đường đất cho xe chở gỗ khác với đường bê tông rộng phục vụ khu du lịch.
Trước khi dựng bất cứ thứ gì kiên cố, bạn hỏi Ủy ban nhân dân xã và kiểm lâm địa bàn xem công trình đó có thuộc diện được làm trên đất rừng sản xuất không, cần thủ tục gì. Vi phạm trên đất rừng thường được xử lý nghiêm hơn trên đất nông nghiệp thông thường, và việc khôi phục hiện trạng tốn kém.
Khai hoang, dọn thực bì và phòng cháy khi bắt đầu trại rừng
Bắt đầu một trại trên đất rừng sản xuất thường là dọn thực bì cho chu kỳ trồng mới. Đây cũng là lúc dễ xảy ra cháy và vi phạm nhất. Thứ tự an toàn:
- Xác định ranh thửa rõ ràng, nhất là ranh giáp rừng phòng hộ, rừng của người khác, để không phát nhầm.
- Hỏi kiểm lâm và xã về quy định đốt thực bì ở địa phương; nhiều nơi cấm đốt vào mùa khô hoặc chỉ cho đốt theo hướng dẫn.
- Ưu tiên dọn bằng cách băm, xếp theo băng, để phân hủy tại chỗ thay vì đốt; vừa an toàn vừa giữ chất hữu cơ cho đất.
- Nếu phải đốt theo cho phép, làm đường băng cản lửa, đốt khi gió nhẹ, có người canh và nước dập lửa sẵn, đốt xong canh tới khi tắt hẳn.
- Không đốt gần rừng phòng hộ, rừng đặc dụng, gần nhà dân, đường điện.
- Giữ lại cây bản địa có giá trị ở ranh và suối để chống xói, làm hành lang cho đất dốc.
Một vụ cháy lan từ thửa của bạn sang rừng xung quanh có thể dẫn tới trách nhiệm bồi thường và trách nhiệm pháp lý nặng. Phòng cháy là một phần của việc lập trại rừng, không phải việc làm thêm khi rảnh.
Thời hạn đất, chu kỳ rừng và dòng tiền của một trại rừng
Trại trên đất rừng sản xuất có nhịp thời gian riêng. Rừng gỗ nhỏ như keo thường cần vài năm mới khai thác; rừng gỗ lớn cần lâu hơn nhiều. Trong những năm chờ, trại hầu như không có thu từ gỗ. Đó là lý do nông lâm kết hợp hấp dẫn: cây ngắn ngày, cây ăn trái, chăn nuôi dưới tán tạo dòng tiền trong lúc rừng lớn lên.
Đặt nhịp đó cạnh thời hạn sử dụng đất. Nếu thửa được giao hay thuê còn ít năm, việc chuyển sang gỗ lớn có thể không kịp một chu kỳ. Nếu đất thuê của hộ dân, hợp đồng phải dài hơn ít nhất một chu kỳ rừng, kèm điều khoản rõ ai được khai thác khi hết hạn mà rừng chưa tới tuổi. Thiếu điều khoản này là nguồn tranh chấp phổ biến giữa người thuê trồng rừng và chủ đất.
Ví dụ giả định: một người thuê mười hecta đất rừng sản xuất của vài hộ, hợp đồng ngắn hơn chu kỳ gỗ lớn. Người đó chọn trồng keo chu kỳ ngắn, xen cây dược liệu chịu bóng ở những dải đất tốt, giữ hành lang cây bản địa dọc suối. Khi hợp đồng gần hết hạn, rừng đã khai thác xong một lứa, hai bên ngồi lại bàn gia hạn trên cơ sở sổ sách rõ ràng.
Những thửa đất rừng nên tránh khi tìm đất làm trại
Có những thửa trông như cơ hội nhưng thực chất là rủi ro dài hạn. Danh sách dưới không thay cho việc hỏi cơ quan chức năng, nhưng giúp bạn loại sớm:
- Thửa đang có rừng tự nhiên được chào bán như "đất đồi trồng gì cũng được".
- Thửa nằm trong ranh rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng phòng hộ ven hồ thủy điện, thủy lợi.
- Thửa thuộc diện tích giao cho ban quản lý rừng, công ty lâm nghiệp mà người bán chỉ có quyền canh tác bằng giấy tay.
- Thửa có tranh chấp ranh với cộng đồng thôn bản, nơi người dân địa phương sử dụng rừng theo tập quán.
- Thửa dốc mạnh, đất mỏng, xói mòn, nơi trồng xen cây nông nghiệp sẽ làm trôi đất.
- Thửa không có đường ra hoặc đường ra phải đi qua rừng phòng hộ.
Đất rừng sản xuất có giấy chứng nhận rõ ràng, rừng trồng do chính chủ đất trồng, có lối vào hợp pháp là điểm khởi đầu tốt nhất cho một trại rừng.
Nếu chưa tìm được thửa như vậy, thuê ngắn hạn để làm quen với vùng đất, với cộng đồng xung quanh và với cách quản lý rừng của địa phương là bước đệm hợp lý hơn bỏ tiền mua ngay một khu đồi lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đất rừng sản xuất có được trồng sầu riêng, cà phê thuần không?
Trồng cây ăn trái, cây công nghiệp thuần trên toàn bộ diện tích rừng sản xuất là đổi mục đích sử dụng, không còn là nông lâm kết hợp. Việc kết hợp chỉ được trên một phần diện tích và theo điều kiện. Bạn kiểm văn bản hướng dẫn Luật Lâm nghiệp hiện hành và hỏi kiểm lâm sở tại.
Chủ rừng trồng có được tự khai thác keo khi đến kỳ không?
Với rừng sản xuất là rừng trồng do chủ rừng tự đầu tư, chủ rừng được quyết định khai thác theo quy định, kèm các thủ tục về hồ sơ lâm sản khi vận chuyển, bán. Chi tiết thủ tục có thể thay đổi, nên hỏi kiểm lâm địa bàn trước mùa khai thác.
Có được xây nhà ở trên đất rừng sản xuất không?
Nhà ở thuộc đất ở, không thuộc đất lâm nghiệp. Trên đất rừng sản xuất chỉ có các công trình phục vụ bảo vệ, phát triển rừng và hoạt động được phép theo quy định. Muốn có nhà ở cần đất ở hợp pháp, không thể dựng trên đất rừng rồi chờ hợp thức hóa.
Mua lại đất rừng sản xuất của hộ dân có được không?
Hộ gia đình, cá nhân được giao đất rừng sản xuất có thể chuyển nhượng theo quy định, nhưng có điều kiện về đối tượng nhận và loại rừng. Đất rừng sản xuất là rừng tự nhiên có giới hạn riêng. Hỏi văn phòng đăng ký đất đai trước khi bàn giá.
Trồng cây dược liệu dưới tán rừng sản xuất có phải xin phép không?
Trồng dược liệu dưới tán là một dạng kết hợp được khuyến khích ở nhiều nơi, nhưng vẫn theo điều kiện về tỷ lệ diện tích, không làm suy giảm rừng. Với rừng tự nhiên, quy định chặt hơn. Kiểm văn bản hiện hành và hỏi xã, kiểm lâm trước khi làm.
Đất rừng sản xuất có thời hạn sử dụng không?
Đất rừng sản xuất giao cho hộ gia đình, cá nhân thường có thời hạn ghi trên giấy chứng nhận, và có quy định về việc tiếp tục sử dụng khi hết hạn. Đất thuê của Nhà nước theo thời hạn hợp đồng. Thời hạn nên được đặt cạnh chu kỳ rừng khi tính trại.