Đất dốc làm trang trại được, nhưng mức dốc quyết định loại trại: đất dốc nhẹ hợp với hầu hết các loại trại; đất dốc vừa hợp với vườn cây lâu năm trồng theo đường đồng mức và cần san chỗ đặt công trình; đất dốc nhiều hợp với cây lâu năm che phủ đất, rừng sản xuất, còn chuồng trại và kho phải đặt ở phần bằng nhất. Trước khi chọn, bạn cần đo được độ dốc, biết hướng sườn, và kiểm dấu hiệu xói mòn, sạt lở.
Đất đồi thường có giá dễ chịu hơn đất bằng, cảnh đẹp, thoát nước tốt, ít lo ngập. Bù lại, mỗi việc trên đất dốc đều tốn công hơn: làm đường, đặt chuồng, đi lại chăm sóc, vận chuyển nông sản, giữ đất khỏi trôi. Bài này giúp bạn đo và cân những điều đó ngay ở bước chọn đất.
Đất dốc làm trại được, nhưng không phải trại nào
Trên khắp vùng trung du, Tây Nguyên và miền núi phía Bắc, các vườn cà phê, chè, hồ tiêu, cây ăn trái và rừng trồng đã sống trên đất dốc qua nhiều thế hệ. Những loại trại đó dùng tốt đất dốc vì cây lâu năm giữ đất bằng rễ và tán, và người trồng đã quen làm bậc thang, trồng theo đường đồng mức. Chăn nuôi trâu bò, dê thả trên đồi thấp có cỏ cũng là cách dùng đất dốc lâu đời.
Ngược lại, những loại trại cần mặt bằng lớn, phẳng, nhiều công trình và xe ra vào thường xuyên như trại heo, trại gà công nghiệp, trại rau trong nhà màng, khu sơ chế đóng gói sẽ gặp khó trên đất dốc. Không phải là không làm được, mà là mỗi mét vuông mặt bằng đều phải san đào, xây tường chắn, làm thoát nước, và chi phí đó tăng rất nhanh theo độ dốc. Câu hỏi khi chọn đất dốc không phải "làm trại được không" mà là "phần bằng của thửa đất có đủ cho những công trình mình cần không, và phần dốc dùng vào việc gì".
Cũng cần tính tới sức người. Trên đất dốc, mỗi lần đi thăm vườn, gánh phân, hái trái đều nặng hơn đất bằng, máy móc nông nghiệp cỡ lớn thường không chạy được, và nhân công quen làm đất dốc không phải vùng nào cũng có. Nếu bạn định tự làm phần lớn việc, hoặc định thuê nhân công từ vùng đồng bằng lên, hãy đi bộ hết thửa đất vài vòng trong một ngày nắng để tự cảm nhận khối lượng công việc trước khi quyết.
Đo độ dốc bằng dây, cọc và thước
Bạn không cần máy đo chuyên dụng để biết độ dốc gần đúng của một sườn đất. Cách sau đây làm được với hai người, hai cọc tre, một sợi dây và một thước dây:
- Chọn hai điểm trên cùng một hướng dốc, cách nhau theo phương ngang khoảng mười mét. Cắm cọc ở điểm cao và điểm thấp.
- Buộc dây vào cọc ở điểm cao, sát mặt đất. Kéo dây căng về phía cọc thấp.
- Dùng một ống nước trong có nước, hoặc thước thuỷ nhỏ treo lên dây, chỉnh cho dây nằm ngang.
- Đo khoảng cách theo phương thẳng đứng từ chỗ dây chạm cọc thấp xuống mặt đất. Đó là chênh lệch độ cao.
- Đo chiều dài dây nằm ngang giữa hai cọc. Đó là khoảng cách ngang.
- Lấy chênh cao chia cho khoảng cách ngang, nhân một trăm để ra độ dốc phần trăm. Ví dụ giả định: chênh cao một mét rưỡi trên mười mét ngang là mười lăm phần trăm, tương đương khoảng tám độ rưỡi.
- Lặp lại ở vài chỗ trên thửa đất, nhất là chỗ định đặt công trình và chỗ dốc nhất, ghi lại trên sơ đồ phác.
Lưu ý độ dốc phần trăm và độ dốc tính bằng độ là hai cách đo khác nhau: một trăm phần trăm mới bằng bốn mươi lăm độ. Khi đọc tài liệu hay nghe người khác nói "đất dốc hai mươi", hãy hỏi lại là phần trăm hay độ.
Độ dốc và cách dùng đất cho trại
Bảng dưới là mức tham khảo thực hành để hình dung, không phải quy định pháp lý. Từng địa phương có thể có quy định riêng về việc sử dụng đất dốc, nhất là đất lâm nghiệp; bạn cần kiểm với cơ quan quản lý nơi có đất.
| Độ dốc (phần trăm, gần đúng) | Cảm nhận khi đi | Hợp với | Cần làm thêm |
|---|---|---|---|
| Dưới 3 | Gần như bằng | Mọi loại trại, công trình | Chú ý thoát nước, tránh đọng |
| 3 đến 8 | Thoải, đi xe dễ | Hầu hết các loại trại, chuồng, nhà màng | San nhẹ chỗ đặt công trình |
| 8 đến 15 | Dốc vừa, đi bộ hơi mệt | Vườn cây lâu năm, đồng cỏ, công trình nhỏ | Trồng theo đường đồng mức, san nền công trình, mương chắn |
| 15 đến 30 | Dốc, xe máy chở hàng khó | Cây lâu năm, chè, cà phê, rừng sản xuất | Bậc thang, băng cây chắn, đường đi theo sườn |
| Trên 30 | Rất dốc, phải bám khi đi | Che phủ rừng, cây giữ đất | Hạn chế đào xới; công trình đặt nơi khác |
Hầu hết thửa đất đồi không dốc đều; thường có phần đỉnh tương đối bằng, phần sườn dốc hơn và phần chân thoải. Cách dùng hợp lý là đặt công trình ở phần bằng nhất có đường vào, trồng cây lâu năm ở sườn, giữ cây che phủ ở chỗ dốc nhất và dọc khe nước. Khi so hai thửa đất đồi, hãy so diện tích phần dốc dưới tám phần trăm của mỗi thửa, vì đó mới là phần dùng cho công trình, chứ đừng chỉ so tổng diện tích trên giấy.
Hướng sườn và vị trí trên sườn
Hướng sườn quyết định nắng. Sườn quay về hướng đông nhận nắng sáng dịu, khô sương sớm; sườn quay về hướng tây nhận nắng chiều gắt, nóng hơn. Ở miền Bắc, sườn hướng nam nhận nhiều nắng mùa đông hơn sườn hướng bắc. Chọn sườn theo yêu cầu nắng của cây và mức chịu nóng của vật nuôi.
Hướng gió chính. Sườn đón gió mùa đông hay gió mạnh mùa khô sẽ lạnh, khô hơn; sườn khuất gió ấm và ẩm hơn. Chuồng trại cần chỗ khuất gió lạnh nhưng vẫn thông thoáng.
Đỉnh đồi. Thoáng, ít ngập, nhưng gió mạnh, khó có nước, đường lên dốc. Hợp đặt nhà trông trại, bể chứa nước tự chảy xuống dưới, nhưng phải tính chuyện bơm nước lên.
Giữa sườn. Thường là phần dốc nhất, hợp với cây lâu năm và đường đi cắt ngang sườn.
Chân đồi. Gần nguồn nước, đất dày hơn do đất từ trên trôi xuống, nhưng đọng khí lạnh trong những đêm lạnh và nhận nước mưa chảy từ trên xuống. Đặt công trình ở chân đồi phải có mương chắn nước từ sườn.
Đường vào và đường nội bộ trên đất dốc
Đường là chỗ đất dốc tốn kém nhất và cũng là chỗ người mua hay đánh giá thấp nhất. Một con đường lên dốc thẳng có thể đi được bằng xe máy mùa khô, nhưng mùa mưa sẽ trơn, xói thành rãnh, xe chở hàng không lên nổi. Đường cho xe tải lên trại trên đồi thường phải chạy vòng theo sườn để giảm độ dốc, nghĩa là dài hơn nhiều so với khoảng cách thẳng, cần đào đắp, có mương thoát nước dọc đường và cống qua đường.
Khi xem đất, hãy hỏi: xe tải chở cám, chở phân, chở nông sản sẽ dừng ở đâu, từ đó tới khu chuồng, khu kho bao xa, có lên dốc không. Nếu xe chỉ dừng được ở chân đồi, mọi thứ phải chuyển lên bằng xe nhỏ hay sức người, và chi phí vận hành đó sẽ kéo dài suốt đời trại. Một thửa đất có phần bằng ở gần đường lớn, rồi dốc dần về phía sau, thường dễ dùng hơn nhiều so với thửa đất mà phần bằng lại nằm trên đỉnh đồi xa đường.
Cuối cùng, hỏi xem đường vào là đường công cộng hay đi nhờ qua đất người khác, và có ai sẽ cùng góp công làm, giữ con đường đó không. Đường lên đồi hư hỏng nhanh sau mỗi mùa mưa, việc giữ đường là việc thường xuyên.
Nước trên đất dốc: nhiều mưa nhưng khó giữ
Đất dốc thoát nước nhanh, đó là ưu điểm khi mưa lớn nhưng là nhược điểm khi cần nước. Nước mưa chảy tuột xuống chân đồi, nguồn nước mặt như suối, ao thường nằm ở chỗ thấp nhất, trong khi khu chuồng, khu nhà lại hay đặt trên phần cao ráo. Mỗi ngày trại phải bơm nước từ dưới lên, nghĩa là tốn điện, cần máy bơm đủ sức đẩy lên cao, và khi mất điện thì cả trại thiếu nước. Giếng đào, giếng khoan trên đỉnh đồi thường phải sâu hơn nhiều so với giếng ở chân đồi mới gặp mạch nước.
Khi xem đất dốc, hãy tìm câu trả lời cho mấy câu hỏi: nguồn nước gần nhất nằm thấp hơn khu công trình bao nhiêu, có chỗ nào ở lưng chừng sườn đào được hồ hứng nước mưa không, hàng xóm trên đồi lấy nước ở đâu, mùa khô có thiếu không. Một cách nhiều trại trên đồi đang dùng là đặt bể chứa ở điểm cao nhất, bơm nước lên một lần rồi để nước tự chảy xuống các khu bên dưới; cách này cần điểm cao đủ rộng và chắc để đặt bể. Nếu thửa đất có một khe nước chảy quanh năm ở lưng chừng sườn, đó là tài sản quý, nhưng cũng nhớ rằng khe nước thường kèm hành lang cần giữ cây và có thể là đường đi của lũ khi mưa lớn.
Dấu hiệu xói mòn, sạt lở cần xem trước khi chọn
Rãnh xói. Những rãnh sâu do nước mưa xẻ dọc sườn, lộ sỏi đá, rễ cây là dấu hiệu đất đang bị rửa trôi. Rãnh càng sâu, càng nhiều, lớp đất mặt càng mỏng.
Vết nứt trên mặt đất. Vết nứt chạy ngang sườn, nhất là gần mép dốc hay taluy, có thể là dấu hiệu khối đất đang dịch chuyển. Đây là dấu hiệu nghiêm trọng, nên hỏi ý kiến người có chuyên môn hoặc bỏ thửa đất.
Cây nghiêng cùng một hướng. Nhiều cây trên sườn cùng nghiêng hoặc cong gốc về phía dưới dốc cho thấy đất bề mặt đang trượt chậm.
Mạch nước rỉ ra giữa sườn. Chỗ đất luôn ẩm, rỉ nước giữa sườn dốc là nơi đất yếu, dễ sạt khi mưa lớn kéo dài.
Taluy đường mới cắt, đất mới san. Mái đất dựng đứng do làm đường hay san nền mà không gia cố dễ sạt trong mùa mưa. Đất mới đổ, mới san trên sườn chưa ổn định.
Dấu vết sạt cũ. Vạt sườn trơ đất, có khối đất đá dồn ở chân, cây mọc lộn xộn khác hẳn xung quanh có thể là chỗ từng sạt. Hỏi người dân về những lần sạt trong vùng.
Câu hỏi thường gặp
Đất dốc bao nhiêu thì không nên làm trại chăn nuôi?
Không có con số cứng, nhưng chuồng trại cần nền bằng, đường cho xe và chỗ xử lý chất thải. Nếu thửa đất không có phần bằng hoặc dốc nhẹ đủ rộng cho các công trình đó gần đường vào, chi phí san nền và giữ đất sẽ rất lớn. Khi đó nên chọn loại trại khác hoặc thửa đất khác.
Đo độ dốc bằng điện thoại có chính xác không?
Nhiều điện thoại có ứng dụng đo góc nghiêng, đặt lên một thanh gỗ thẳng dài nằm trên mặt dốc sẽ cho số gần đúng. Kết quả đủ để so sánh các chỗ trên thửa đất, nhưng nên đo nhiều lần và kiểm lại bằng cách dây và cọc.
Đất dốc có cần làm ruộng bậc thang không?
Không phải lúc nào cũng cần. Cây lâu năm trên đất dốc vừa thường chỉ cần trồng theo đường đồng mức, có băng cây hay rãnh chắn nước. Ruộng bậc thang tốn rất nhiều công và hợp với cây cần mặt bằng như lúa, rau ở vùng dốc nhiều.
Mua đất đồi có lo bị xếp vào đất rừng không?
Có thể. Một phần đất đồi núi có thể là đất lâm nghiệp, trong đó có rừng phòng hộ với những hạn chế riêng. Hãy xem loại đất ghi trên giấy chứng nhận và hỏi tại UBND xã về quy hoạch trước khi quyết định.
Đất dốc có đỡ lo ngập hơn đất bằng không?
Đỡ lo ngập kéo dài, nhưng lại có rủi ro khác: nước chảy nhanh gây xói mòn, lũ quét ở khe suối, sạt lở khi mưa lớn. Chân đồi vẫn có thể bị đọng nước từ sườn chảy xuống nếu không có mương chắn.
Làm sao giảm chi phí khi lập trại trên đất dốc?
Đặt công trình ở phần bằng nhất gần đường vào, giữ nguyên địa hình ở phần dốc và dùng cho cây lâu năm, làm đường theo sườn thay vì thẳng lên dốc, và làm theo từng giai đoạn thay vì san ủi cả thửa đất một lúc.