Ao trữ nước cho trang trại nên đặt ở chỗ nhận được nước mưa hoặc nước kênh dễ dàng, đất giữ được nước, không bị lũ tràn qua, và ở phía trên các khu chuồng, hố chất thải; dung tích tính bằng lượng nước trại cần trữ cộng phần mất do bốc hơi và thấm, cộng phần nước đáy không lấy ra được. Trước khi gọi máy đào, cần hỏi xã xem loại đất của thửa có được đào ao không và đất đào ra được xử lý thế nào.
Ao trữ khác ao nuôi cá. Ao nuôi cá cần mặt nước rộng, độ sâu vừa phải cho cá sống; ao trữ cần giữ được nhiều nước nhất trong thời gian dài nhất, nên thường sâu hơn, mặt nước nhỏ hơn so với cùng một thể tích. Phần kỹ thuật chống thấm như lót bạt, nén đáy thuộc chuyện thi công chuyên môn; bài này tập trung vào những quyết định của người lập trại: đào ở đâu, đào bao lớn, đất đào để đâu, và thủ tục gì cần hỏi.
Chọn vị trí ao trên mặt bằng trại
Nhận được nước. Ao đặt ở chỗ hơi thấp trong thửa sẽ nhận nước mưa chảy tràn từ mặt bằng, hoặc ở gần cống lấy nước kênh để dẫn vào dễ. Nhưng chỗ thấp nhất thường cũng là chỗ lũ tràn qua; ao nằm trên đường lũ sẽ bị đục, bị lấp bùn, có khi vỡ bờ.
Đất giữ được nước. Đất có nhiều sét giữ nước tốt; đất cát, đất sỏi, đất bazan nhiều kẽ nứt thấm nhanh. Một cách thử thô: đào một hố sâu chừng một mét ở chỗ định làm ao, đổ đầy nước, theo dõi xem nước rút nhanh hay chậm qua một ngày. Rút rất nhanh thì ao không lót sẽ khó giữ nước.
Nằm trên các nguồn bẩn. Ao phải ở phía cao hơn chuồng nuôi, hố chứa phân, nơi pha thuốc. Nước mưa chảy qua chuồng rồi vào ao là nước bẩn.
Gần nơi dùng nước. Ao càng gần khu tưới, khu chuồng, đường ống và điện bơm càng ngắn. Nhưng không đặt ao sát chân móng nhà kho hay chuồng, vì đất bờ ao có thể bị sạt hoặc ẩm thấm sang móng.
Cách ranh hàng xóm và đường đi. Chừa khoảng cách đủ để bờ ao không lấn và không làm sạt đất bên cạnh, có chỗ cho người và xe đi quanh ao. Ao đào sát ranh là nguồn tranh chấp phổ biến, và rất khó sửa khi đã đào xong.
Tránh đường dây điện, công trình ngầm. Không đào ao dưới đường dây điện cao thế hay trên tuyến ống, cáp ngầm. Máy đào vươn cần lên gần dây điện là nguy hiểm chết người.
Tính dung tích: nước cần trữ chưa phải là kích thước ao
Bắt đầu từ lượng nước trại cần trữ, tính từ nhu cầu ngày cao điểm nhân với số ngày nguồn chính có thể đứt. Sau đó cộng ba phần mất. Phần thứ nhất là bốc hơi: mặt ao phơi nắng mất nước mỗi ngày, mùa khô nắng gió mất nhiều hơn; ao mặt rộng mất nhiều hơn ao mặt hẹp cùng thể tích. Phần thứ hai là thấm: tuỳ loại đất và có chống thấm hay không. Phần thứ ba là lớp nước đáy: luôn có một lớp không bơm ra được hoặc không nên bơm vì lẫn bùn.
Ví dụ giả định: trại cần trữ 600 m3 dùng được. Nếu ước lượng bốc hơi và thấm trong mùa khô chiếm một phần ba lượng trữ, cộng lớp đáy khoảng 100 m3, ao cần chứa được khoảng 1.000 m3 khi đầy. Đây là số giả định để thấy cách cộng; tỷ lệ mất thật phụ thuộc khí hậu và đất từng nơi.
Khi đổi ra kích thước, nhớ rằng ao có mái dốc, nên thể tích thật nhỏ hơn nhiều so với phép nhân dài nhân rộng nhân sâu tính theo miệng ao. Một ao miệng 30 m × 20 m, sâu 3 m, mái dốc thoai thoải, chứa ít hơn đáng kể so với con số 1.800 m3 tính thô. Hãy nhờ người thi công tính thể tích theo đúng mặt cắt dự kiến, hoặc tự tính theo trung bình diện tích miệng và đáy.
Sau mùa khô đầu tiên, hãy so mức nước còn lại trong ao với con số đã tính. Nếu ao cạn sớm hơn dự kiến nhiều, nguyên nhân thường là thấm hoặc bốc hơi lớn hơn ước lượng; số liệu này giúp quyết định nên chống thấm, đào sâu thêm hay bổ sung nguồn khác trước mùa khô năm sau. Một cây cọc cắm ở mép ao có vạch sơn mỗi mười phân là dụng cụ theo dõi rẻ và đủ dùng.
Đào ao trên từng loại đất: câu hỏi cần mang đến xã
Việc đào ao liên quan đến mục đích sử dụng đất theo Luật Đất đai 2024 và văn bản hướng dẫn. Bảng dưới không thay cho câu trả lời của cơ quan có thẩm quyền; nó giúp bạn biết phải hỏi gì.
| Thửa đất đang là | Điều cần hỏi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đất trồng lúa | Có được chuyển một phần sang trồng cây khác kết hợp đào ao, hoặc lúa kết hợp nuôi trồng thủy sản không; tỷ lệ diện tích được đào; phải đăng ký thế nào | Đất lúa được bảo vệ chặt; chuyển đổi trên đất lúa có điều kiện và giới hạn |
| Đất trồng cây lâu năm, cây hằng năm khác | Ao trữ phục vụ tưới có được coi là công trình phục vụ sản xuất trên đất đó không; quy mô ao bao nhiêu thì phải làm thủ tục | Ao lớn dùng chủ yếu để nuôi thủy sản có thể khác với ao trữ tưới |
| Đất rừng sản xuất | Có được đào ao trữ nước phòng cháy, tưới cây rừng không; ai quản lý | Hỏi thêm cơ quan quản lý lâm nghiệp |
| Đất nuôi trồng thủy sản | Thường đã phù hợp; hỏi về xả nước ra kênh, nguồn cấp nước | Nước xả ra từ ao nuôi là nước thải cần đúng quy định |
Câu trả lời của xã nên được ghi lại, tốt nhất bằng văn bản hoặc biên bản làm việc. Đào xong mới hỏi thì khi có vấn đề, phần việc phải làm lại rất tốn kém.
Đất đào ra để đâu cho đúng
Một ao vài trăm đến vài nghìn mét khối tạo ra lượng đất tương đương. Cách dùng hợp lý nhất là dùng ngay trong trại: đắp bờ ao, nâng nền khu chuồng và nhà kho cho khỏi ngập, đắp đường nội bộ, lên liếp, đắp mô trồng cây ở vùng trũng. Trước khi đào, hãy vẽ trên mặt bằng chỗ sẽ đổ đất, để máy đào chuyển đất một lần là xong, không phải xúc qua lại.
Lớp đất mặt là phần quý nhất, giàu chất hữu cơ, mất nhiều năm mới hình thành. Khi đào, nên bóc riêng lớp này để một đống, sau đó rải lại lên những chỗ trồng trọt, thay vì trộn lẫn với đất sét, đất sỏi tầng dưới rồi đem đắp nền.
Việc đem đất đào ao bán ra ngoài cần hết sức cẩn trọng. Đất, cát lấy lên khi đào ao có thể thuộc diện quản lý của pháp luật về khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường, vận chuyển ra khỏi thửa cũng có thể bị hỏi nguồn gốc. Hãy hỏi UBND xã trước, và đừng biến việc đào ao thành việc khai thác đất để bán.
Bờ ao, mái ao và cửa tràn
Phần lớn sự cố ao trữ bắt đầu ở bờ và mái, không phải ở lòng ao. Khi bàn với người thi công, hãy chắc rằng những điểm sau đã được tính:
- Mái ao đủ thoải theo loại đất: đất cát, đất rời cần mái thoải hơn đất sét. Mái quá dốc dễ sạt khi mực nước rút nhanh.
- Bờ ao được đắp và lèn từng lớp, không đổ đống đất rời rồi để đó.
- Cửa tràn cho nước thừa thoát ra có kiểm soát khi mưa lớn, dẫn về rãnh hoặc vùng trũng an toàn, không để nước tràn qua đỉnh bờ.
- Cỏ phủ bờ để giữ đất, không trồng cây to sát bờ vì rễ có thể tạo đường thấm.
- Đường đi quanh ao đủ cho người kiểm tra và cho máy nhỏ vào khi cần nạo vét.
- Chỗ đặt bơm có bệ chắc, không đặt trên mép bờ dễ sụt.
- Lối lên xuống an toàn cho người, nhất là với ao có mái trơn.
Với ao sâu, ao có bờ cao hơn mặt đất xung quanh, hoặc ao nằm phía trên nhà ở, khu dân cư, hãy hỏi người có chuyên môn về thiết kế bờ. Bờ ao vỡ trong mưa lớn có thể gây hại cho cả hàng xóm phía dưới.
Thi công an toàn khi thuê máy đào
Đào ao là việc của máy, nhưng an toàn công trường là trách nhiệm của chủ trại. Chuẩn bị theo thứ tự:
- Cắm cọc đánh dấu vị trí ao, chỗ đổ đất và đường máy đi trước khi máy đến.
- Hỏi và xác định đường dây điện, đường ống, cáp ngầm quanh khu vực.
- Thống nhất với người lái máy về độ sâu, mái dốc, cách đổ đất và lớp đất mặt.
- Không cho người đứng trong tầm quay của cần máy, không để trẻ em ra công trường.
- Rào tạm và đánh dấu hố đào vào cuối mỗi ngày, vì hố đang đào có mái dốc đứng và đọng nước mưa rất nguy hiểm.
- Tạm dừng khi mưa lớn, kiểm tra mái hố trước khi đào tiếp.
- Nghiệm thu: đo lại kích thước, kiểm tra bờ, cửa tràn, chỗ đặt bơm trước khi thanh toán phần cuối.
Nên thỏa thuận rõ hình thức thuê máy theo giờ hay khoán theo khối lượng, và ai chịu trách nhiệm khi máy làm hỏng đường, cây trồng hay công trình của hàng xóm trên đường vào.
Ao trữ trong bức tranh nước chung của trại
Ao trữ hiếm khi đứng một mình. Ở trại có kênh, ao là nơi nhận nước trong đợt kênh có nước để dùng trong đợt kênh nghỉ. Ở trại dựa vào suối, ao được đổ đầy trong mùa mưa để dùng dần trong mùa cạn. Ở trại dùng giếng, ao nhận nước mưa từ mái và mặt bằng, giảm số giờ bơm giếng.
Vì vậy khi vẽ ao, hãy vẽ luôn đường nước vào và đường nước ra: rãnh dẫn nước mưa từ mái kho, cống lấy nước kênh, ống bơm lên bể cao, cửa tràn ra rãnh thoát. Một ao được đặt đúng chỗ nhưng thiếu đường dẫn nước vào sẽ chỉ đầy được một nửa.
Cuối cùng, một ao sâu trong trại cũng là một rủi ro an toàn, nhất là khi có trẻ em sống cùng hoặc có khách đến thăm. Rào chắn, lối lên xuống và dụng cụ cứu hộ cần được tính ngay từ lúc thiết kế, không phải thêm vào sau khi đã có chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Ao trữ nên sâu bao nhiêu là hợp lý?
Không có độ sâu chung. Ao sâu hơn thì mặt nước nhỏ hơn cho cùng thể tích, giảm bốc hơi, nhưng khó đào hơn, mái phải thoải hơn và rủi ro an toàn cao hơn. Độ sâu nên quyết định theo loại đất, mực nước ngầm, máy đào sẵn có và mục đích dùng nước của trại.
Đào ao xong bao lâu thì đầy nước?
Tuỳ nguồn cấp. Ao nhận nước kênh có thể đầy trong vài đợt chia nước; ao chỉ nhận nước mưa có thể mất cả mùa mưa, và năm đầu thường đầy chậm vì đất đáy còn hút nhiều nước. Nên đào trước mùa mưa để ao kịp tích nước cho mùa khô đầu tiên.
Có nên thả cá vào ao trữ nước tưới không?
Thả ít cá có thể giúp hạn chế lăng quăng, nhưng ao trữ thường bị bơm cạn dần vào cuối mùa khô, không hợp cho nuôi cá lấy sản lượng. Nếu muốn kết hợp nuôi, hãy tính lại thiết kế và thủ tục như một ao nuôi trồng thủy sản.
Ao đào xong bị thấm mất nước nhanh thì làm gì?
Trước hết kiểm tra xem nước mất qua đáy, qua bờ hay qua cửa tràn. Nếu do đất thấm, các giải pháp chống thấm như nén đáy, trộn sét hoặc lót bạt cần người có chuyên môn tư vấn theo đất cụ thể. Ghi lại mức nước hằng ngày để biết tốc độ mất trước và sau khi xử lý.
Đào ao gần ranh đất hàng xóm có cần hỏi ý kiến họ không?
Nên hỏi. Bờ ao sát ranh có thể làm sạt đất bên cạnh, nước ao có thể thấm sang làm ướt đất nhà bên. Thống nhất khoảng cách và cách đắp bờ trước khi đào, ghi lại bằng giấy nếu được, tránh tranh chấp về sau.
Đất đào ao có dùng để nâng nền chuồng được không?
Được, và đó thường là cách dùng tốt. Chọn phần đất phù hợp, đắp và lèn từng lớp, chờ ổn định trước khi đổ nền. Lớp đất mặt nhiều chất hữu cơ thì nên dành cho trồng trọt chứ không dùng đắp nền, vì loại đất này lún và kém chắc.